Xuất khẩu gạo (ảnh VNN)

Bộ Thương mại vừa thông báo: Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa tháng 9 của cả nước ước đạt hơn 3,3 tỷ USD, nâng tổng kim ngạch xuất khẩu trong 9 tháng qua lên gần 24,4 tỷ USD, tăng 24,2% so với cùng kỳ năm ngoái. Trong số các mặt hàng xuất khẩu chủ lực, có tới 9 mặt hàng có giá trị xuất khẩu đạt từ 80% kế hoạch năm trở lên. Riêng xuất khẩu cao su và than đá đã vượt kế hoạch cả năm.

Những thông tin nói trên làm nức lòng nhân dân cả nước. Thế nhưng, theo phân tích của các chuyên gia kinh tế, trong xuất khẩu của Việt Nam còn rất nhiều vấn đề cần xem xét lại. Xuất khẩu tăng nhanh, nhưng chưa mừng...

Xuất khẩu tăng nhanh

Bộ Thương mại cho biết: Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa tháng này của cả nước ước đạt hơn 3,3 tỷ USD, nâng tổng kim ngạch xuất khẩu trong 9 tháng đầu năm lên gần 24,4 tỷ USD, tăng 24,2% so với cùng kỳ năm 2005. Với đà này, chỉ tiêu xuất khẩu năm 2006 đạt kim ngạch 39 tỷ USD sẽ về đích sớm . Trong số các mặt hàng xuất khẩu chủ lực, có tới 9 mặt hàng có giá trị xuất khẩu đạt từ 80% kế hoạch năm trở lên, gồm gạo, cà phê, cao su, hạt tiêu, dầu thô, than đá, hàng dệt và may mặc, giày dép và sản phẩm gỗ. Riêng xuất khẩu cao su và than đá đã vượt kế hoạch năm. Lượng cà phê xuất khẩu giảm nhẹ so với cùng kỳ năm ngoái (đạt 675.000 tấn), nhưng do giá xuất khẩu tăng, nên kim ngạch vẫn đạt 788 triệu USD, tăng 35%. Đặc biệt, kim ngạch xuất khẩu cao su đã tăng gấp đôi, ước đạt 950 triệu USD.

Ngược dòng thời gian, tính từ năm Nhâm Ngọ (2002) đến nay, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đã liên tục "phi nước đại". Kim ngạch xuất khẩu năm 2005 đạt hơn 32,4 tỷ USD, vượt hơn 4 tỷ USD so với chỉ tiêu đặt ra trong Chiến lược phát triển kinh tế-xã hội giai đoạn 2001-2005 là 28,4 tỷ USD. Năm 2004, kim ngạch xuất khẩu của cả nước cũng đạt hơn 26 tỷ USD, tăng 28,9% so với năm 2003...

Rất nhiều mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam đang ở vị trí nhất nhì trên thế giới. Theo Hiệp hội Hồ tiêu Việt Nam (VPA), 8 tháng đầu năm nay, Việt Nam đã xuất khẩu 101.000 tấn hạt tiêu, đạt kim ngạch 148 triệu USD, gần bằng kim ngạch xuất khẩu của cả năm 2005. Hạt tiêu của Việt Nam đang có mặt tại gần 80 nước và vùng lãnh thổ, chiếm 50% sản lượng xuất khẩu toàn cầu, hạt tiêu Việt Nam đã khẳng định vị trí số 1 trên thị trường quốc tế.

Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng vừa có công văn chỉ đạo giữ nguyên mục tiêu xuất khẩu gạo trong năm nay là 5 triệu tấn, tương ứng với kim ngạch xuất khẩu khoảng 1,4 tỷ USD, như vậy trong năm nay, xuất khẩu gạo của chúng ta vẫn ở vị trí thứ hai thế giới.

Từ việc bán than, mua điện…

Một trong những mặt hàng xuất khẩu về đích sớm nhất năm nay là than. Theo dự kiến của Tập đoàn Than-Khoán sản Việt Nam, lượng than xuất khẩu năm nay có thể sẽ đạt 17 triệu tấn, cao hơn nhiều so với mức 14 triệu tấn của năm ngoái. Thế nhưng theo ý kiến của nhiều chuyên gia kinh tế thì than là tài nguyên không thể tái tạo, việc xuất khẩu than ồ ạt trong khi cả thế giới đang lo lắng về vấn đề năng lượng là điều cần suy nghĩ thấu đáo. Thậm chí, có đồng chí lãnh đạo Bộ Tài nguyên và Môi trường đã lên tiếng đề nghị ngừng xuất khẩu than. Giữa năm nay, Vụ Kinh tế công nghiệp thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư chính thức kiến nghị Chính phủ về việc hạn chế xuất khẩu than. Sau rất nhiều cân nhắc, mới đây Bộ Tài chính cũng đã quyết định đưa ra phương án sẽ đánh thuế khởi điểm 3% đối với than xuất khẩu.

Có chuyên gia kinh tế nói rằng Việt Nam bán than cho Trung Quốc, sau đó lại mua điện của Trung Quốc, cũng như việc xuất cao su, xuất dầu thô và nhập khẩu vỏ, ruột xe, dầu tinh, là những ví dụ rất đáng suy ngẫm về quản lý kinh tế. Chuyên gia này đề nghị cần tính toán một cách dài hạn là giữ than lại để làm nhiệt điện thay vì bán than một cách ồ ạt như hiện nay.

Không chỉ riêng mặt hàng than mà còn rất nhiều taì nguyên thiên nhiên khác cũng đã được các địa phương và các ngành khai thác, mang đi bán cho nước ngoài như quặng sắt, quạng thiếc.... Một chuyên gia kinh tế giải thích rằng với mức giá 40 đô la/tấn than mà Việt Nam đang bán ra hiện nay, các doanh nghiệp nước khác hoàn toàn có thể mua để dự trữ mà vẫn an tâm rằng không bao giờ lỗ, thậm chí một thời điểm nào đó tái xuất vẫn có lãi.

Đôi điều về gỗ, dệt may và gạo

Theo dự báo của Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, kim ngạch xuất khẩu các sản phẩm gỗ của Việt Nam cả năm 2006 có thể vượt ngưỡng 2 tỷ USD, tăng gần 500 triệu USD so với năm 2005. Sản phẩm gỗ là mặt hàng có thể mở rộng nguồn cung và chưa bị hạn chế về thị trường. Thế nhưng hiện phần lớn nguyên liệu để chế biến ra sản phẩm gỗ xuất khẩu đều phải nhập khẩu. Nhớ lại gần chục năm trước, chúng ta đã xuất khẩu gỗ tròn ồ ạt, còn hiện nay đang phải nhập nguyên liệu gỗ về để ...chế biến hàng xuất khẩu.

Theo Hiệp hội Dệt may Việt Nam: Dệt may hiện đang là ngành có kim ngạch xuất khẩu lớn thứ hai, chiếm 16,5% kim ngạch xuất khẩu cả nước và xếp thứ 13 trong các nước xuất khẩu hàng dệt may lớn nhất thế giới. Năm 2006, kim ngạch xuất khẩu ước đạt 5,8 tỉ USD, tăng khoảng 20% so với năm trước. Thế nhưng hiện tại phần lớn nguyên liệu cho việc sản xuất hàng dệt may của chúng ta vẫn phải nhập khẩu từ nhiều nước. Ngành dệt may đang cố gắng phát triển nguồn nguyên liệu bông, xơ sợi tổng hợp, hoá chất thuốc nhuộm... để nâng cao tỷ lệ nội địa hoá, nhưng dự kiến đến năm 2010 mới đạt khoảng 50% .

Giá gạo xuất khẩu trong những tháng gần đây tăng mạnh do giá gạo thế giới tăng. Giá gạo xuất khẩu tăng, kéo theo giá lúa ở thị trường nội địa tăng theo, nông dân có lợi. Dự báo từ nay đến đầu năm 2007, giá gạo thế giới sẽ tiếp tục tăng và đứng ở mức cao, do nhu cầu thị trường rất lớn, trong khi nguồn cung không nhiều. Thế nhưng so với chỉ tiêu xuất khẩu năm 2006 mà Chính phủ đã thông báo, thì lượng gạo mà các doanh nghiệp được phép xuất khẩu không còn nhiều.

Để xuất khẩu phát triển bền vững

Giữa năm nay, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 156/2006/QĐ-TTg phê duyệt Đề án Phát triển xuất khẩu giai đoạn 2006 - 2010 với mục tiêu tổng quát là : "Phát triển xuất khẩu với tốc độ tăng trưởng cao và bền vững. Đẩy mạnh đầu tư phát triển sản xuất cao mặt hàng xuất khẩu có lợi thế cạnh tranh, có khả năng chiếm lĩnh thị phần đáng kể trên thị trường thế giới. Chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu theo hướng đẩy mạnh xuất khẩu những mặt hàng có giá trị gia tăng cao; sản phẩm chế biến, chế tạo, sản phẩm có hàm lượng công nghệ và chất xám cao, giảm dần tỷ trọng hàng xuất khẩu thô; đẩy mạnh xuất khẩu dịch vụ." Phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu hàng hoá bình quân 17,5%/năm và đến năm 2010 đạt khoảng 72,5 tỷ USD. Đến năm 2010, xuất khẩu các mặt hàng nông - lâm - thuỷ sản chiếm khoảng 13,7%, nhóm hàng nhiên liệu - khoáng sản chiếm khoảng 9,6%, nhóm hàng công nghiệp và công nghệ cao chiếm khoảng 54,0% và nhóm hàng hoá khác chiếm 22,7% trong tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hoá.

Để Đề án nói trên trở thành hiện thực, theo ý kiến của các chuyên gia kinh tế, phải có một "cuộc cách mạng" thực sự trong việc chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu và các cơ chế chính sách hợp lý khuyến khích xuất khẩu theo hướng bền vững. Các Bộ, ngành cần sớm xây dựng và thực hiện các đề án xuất khẩu ngành hàng . Việc xây dựng các đề án ngành hàng cụ thể phải bảo đảm tính khả thi và phù hợp với các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Mặt khác, cần chú trọng đến các giải pháp thúc đẩy quá trình liên kết giữa người sản xuất nguyên liệu với các doanh nghiệp sản xuất, chế biến hàng xuất khẩu bằng các chính sách kinh tế, nhằm gắn kết lâu dài lợi ích và nghĩa vụ của hai nhóm sản xuất này.

Để nâng cao hiệu quả xuất khẩu nông sản trong thời gian tới, các chuyên gia cho rằng, trước mắt, cần xây dựng thương hiệu cho một số sản phẩm đặc sản; đẩy mạnh việc tiếp thị, tăng diện tích các loại cây trồng có lợi thế và tiếp tục quy hoạch các vùng nguyên liệu ổn định phục vụ cho các nhà máy chế biến. Đồng thời, mở rộng việc áp dụng các tiến bộ kỹ thuật để có sản phẩm sạch.

Mới đây, tại Hà Nội đã diễn ra hai sự kiện quan trọng nhằm tôn vinh các doanh nghiệp có thành tích xuất khẩu. Lần đầu tiên, một giải thưởng Doanh nghiệp xuất khẩu xuất sắc do các Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại các nước và khu vực tham gia bình chọn, đã được trao tặng cho 115 doanh nghiệp tiêu biểu. Bộ Thương mại cũng đã tiến hành lễ trao thưởng thành tích xuất khẩu năm 2005 cho 319 doanh nghiệp với tổng giá trị giải thưởng đạt hơn 25 tỷ đồng.

Hàng hoá xuất khẩu của Việt Nam đang đứng trước thời cơ và thách thức mới khi chúng ta trở thành thành viên chính thức của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Với những kinh nghiệm và bài học trong mấy năm vừa qua, hy vọng "con thuyền" xuất khẩu của chúng ta sẽ đi đúng hướng./.

Đỗ Phú Thọ