Ngày 19-5-1959 đánh dấu mốc lịch sử của Đoàn 559 khi Tổng Quân ủy giao nhiệm vụ vận chuyển gấp một số hàng quân sự theo yêu cầu khẩn cấp của Khu 5. Nhận nhiệm vụ, Đoàn 559 đã tìm nhiều phương cách vận chuyển ngay trong mùa mưa, nhưng lúc này, phương thức vận chuyển thô sơ là chủ yếu, kết hợp một phần cơ giới ở khu vực hạn chế với quy mô nhỏ. Đầu năm 1961, tổ chức vận tải quân sự của quân đội ta đã hình thành các lực lượng cơ động gồm các trung đoàn vận tải ô tô, tiểu đoàn vận tải đường sông, các tổ quân vận đường sắt... Trên một số hướng chiến lược, bắt đầu thành lập các binh trạm vận tải, nhằm thực hiện tư tưởng xuyên suốt “đánh địch mà đi, mở đường mà tiến”. Lực lượng vận tải của Đoàn 559 đảm nhận vận chuyển chủ yếu ở phía trước. Cục Vận tải xây dựng hệ thống vận tải quân sự trên miền Bắc từ các đầu mối tiếp nhận đến các cửa khẩu của Đoàn 559. Cả hai tuyến vận tải hình thành một hệ thống vững chắc chi viện đắc lực, kịp thời cho bộ đội ta trên khắp các chiến trường.

Trung đoàn vận tải ô tô 11 (Sư đoàn 571) chuyển quân tham gia chiến dịch Hồ Chí Minh (1975). Ảnh tư liệu

Nhận thấy tầm quan trọng của tuyến đường Trường Sơn, đế quốc Mỹ đã sử dụng lực lượng, sức mạnh tối đa hỏa lực không quân đánh phá quyết liệt hòng cắt đứt tuyến chi viện chiến lược này. Tuyến đường Hồ Chí Minh vì thế không chỉ là tuyến chi viện chiến lược mà còn là một căn cứ, một hướng chiến trường trọng yếu. Bất chấp bom đạn, vũ khí tối tân của địch, được sự phối hợp, giúp đỡ của các đơn vị bạn, đặc biệt của bộ đội công binh, phòng không, thông tin, sự chi viện của nhân dân cả nước, bộ đội vận tải đã tổ chức thành công các chiến dịch vận tải. Nét sáng tạo của các hình thức chiến thuật tác chiến linh hoạt, hiệu quả là chúng ta đã tổ chức những cung, chặng vận chuyển hợp lý, sáng tạo trên đường Trường Sơn. Nghệ thuật quân sự trong tổ chức vận tải chiến lược đường Trường Sơn-vấn đề mấu chốt bảo đảm thắng lợi là chúng ta đã xác định cung độ vận chuyển đúng, tổ chức đội hình xe thích hợp.

Trong vận tải quân sự, cung (chặng) vận chuyển là chiều sâu chiến dịch (hoặc chiến thuật) của một phân đội vận tải cơ giới, được quy định bằng chu kỳ vận chuyển tính theo đơn vị thời gian một ngày đêm. Các “cung cơ bản” này là mắt xích tạo nên “dây chuyền” vận tải. Xác định cung, chặng thích hợp trên tuyến đường vận tải Trường Sơn là để làm tốt các mặt bảo đảm kỹ thuật, bảo đảm hậu cần cho tuyến vận tải hoàn thành nhiệm vụ. Trên tuyến đường này, ta đã nhiều lần thay đổi các cung, chặng cơ bản. Lúc đầu lấy độ dài 50 đến 60km, thực hiện chu kỳ vận chuyển 2 đêm/chuyến. Khi điều kiện đảm bảo tốt hơn, ta đã nâng độ dài cung lên 80 đến 100km. Giai đoạn sau cuộc chiến tranh, thế và lực của ta đã mạnh, hệ thống đường phát triển tốt hơn thì cung vận tải được nâng lên 250 đến 350km cho một trung đoàn xe, thực hiện chu kỳ 3 đến 4 ngày/chuyến.

Trong quá trình chiến đấu, các đơn vị vận tải Trường Sơn còn ứng dụng hai loại cung độ trong những trường hợp khẩn cấp, nhằm đối phó với các thủ đoạn đánh phá gây tắc đường của địch. Đó là tổ chức “cung sâu đo” và “cung mũi nhọn”. Cung sâu đo là những cung ngắn liên tiếp đối phó với thủ đoạn địch tập trung đánh liên tục, chia cắt nhiều đoạn trên “cung cơ bản”. Hình thức này tận dụng được các đoạn đường thông suốt, tranh thủ khoảng thời gian địch ngừng hoạt động giữa hai trận đánh để vận chuyển. Các phân đội xe tổ chức đội hình, nhanh chóng cơ động theo phương pháp “vọt tiến”, áp dụng phổ biến trong những năm 1965-1967, nhất là ở địa bàn các binh trạm 31, 42, 44 và có lúc ở đoạn đường 12 từ Khe Ve vượt Seng Phan, đường 20 từ Phong Nha lên Phu La Nhích. Cung mũi nhọn là cung ngắn, “cung cơ bản” của những cá nhân thực hiện “cung tiên tiến”. Cung mũi nhọn cho những phân đội xe trên tuyến quay vòng để tăng hiệu suất vận chuyển. Những năm 1969-1970, Binh trạm 14 và 32 đã tổ chức cung mũi nhọn bằng loại xe nhỏ phối hợp với xe lớn, tổ chức cung cơ bản chạy “con thoi” hỗ trợ tăng chuyến trong đêm, hiệu suất vận tải có lúc đạt từ 118% đến 130%.

Ngành vận tải quân sự đã vận dụng linh hoạt, nắm vững quy luật hoạt động, khôn khéo lừa địch, lợi dụng thời cơ, nhằm đúng nơi sơ hở của địch mà đi, lấn địch từng chặng, tiến đến đích. Tư tưởng đó được thể hiện trong ba hình thức chiến thuật vận tải là: Vận động tập trung một chiều thuận; vọt tiến từng chặng liên tiếp và đột kích vượt trọng điểm. Vận động tập trung một chiều thuận là tranh thủ yếu tố bất ngờ, nhanh chóng tập trung đội hình lớn, tăng tốc độ, dồn dập vận động một chiều thuận tuyệt đối tới đích. Các xe vận tải lợi dụng địa hình che khuất, tránh sự quan sát của địch để hành quân. Vọt tiến khi trên “cung cơ bản” xe ta gặp địch đánh phá, ngăn chặn, bộ đội công binh làm hầm giấu xe, tổ chức đội hình cơ động gọn, mạnh, nghi binh, lừa địch, vọt tiến từng chặng liên tiếp. Khi đột kích vượt trọng điểm, bộ đội vận tải phải phối hợp với các lực lượng khác bố trí đội hình, ém quân chiếm lĩnh các bàn đạp xuất kích, cấp tốc đột kích qua vùng trọng điểm với sự chiến đấu bảo vệ của hỏa lực ta.

Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh mãi mãi ghi vào lịch sử dân tộc ta như một “tuyến đường huyền thoại”, một kỳ tích của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Trước yêu cầu mới của nhiệm vụ quốc phòng - an ninh, công tác vận tải bảo đảm cho tác chiến gặp không ít khó khăn, phức tạp. Lực lượng vận tải quân sự cần được chuẩn bị và xây dựng tốt trong thời bình, sẵn sàng hoạt động thắng lợi trong những điều kiện khó khăn nhất. Ngành vận tải quân sự cần đư­ợc xây dựng theo hướng cách mạng, chính quy tinh nhuệ, từng bước hiện đại, là lực lượng nòng cốt trong công tác vận tải của nền quốc phòng toàn dân và chiến tranh nhân dân bảo vệ Tổ quốc, đồng thời tổ chức cho các lực lượng khác cùng hoạt động, đáp ứng mọi yêu cầu tác chiến của lực lượng vũ trang.

Đại tá Nghiêm Công Việt -Cục trưởng Cục Vận tải (Tổng cục Hậu cần)