Những người già trong xã Định Biên nhớ lại: Đầu tháng 5-1945, sau khi Trung ương Đảng quyết định thống nhất Đội Cứu quốc quân, Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân thành một lực lượng vũ trang thống nhất có tên gọi là Việt Nam Giải phóng quân để cùng nhân dân tiến hành khởi nghĩa từng phần, tiến tới tổng khởi nghĩa, đình Làng Quặng (Định Biên) đã được chọn làm nơi diễn ra sự kiện trọng đại này. Ngay sau khi thành lập, Việt Nam Giải phóng quân đã đánh tan cuộc càn quét lớn của hàng nghìn quân Nhật vào Khu giải phóng...

Trong khoảng thời gian từ năm 1950 đến năm 1954, Tổng cục Chính trị đã đặt sở chỉ huy tại đồi Co Tý thuộc thôn Thẩm Tắng của Định Biên. Nơi đây hiện vẫn còn Di tích lịch sử cách mạng Hầm năm cửa. Tại chiếc hầm này, đồng chí Đại tướng Nguyễn Chí Thanh ở và làm việc giúp Tổng Quân ủy và Bộ Tổng tư lệnh lãnh đạo, chỉ đạo tiến hành công tác Đảng, công tác chính trị, củng cố, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với quân đội, xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam mạnh về chính trị, góp phần quan trọng đánh thắng thực dân Pháp và can thiệp Mỹ trong Chiến dịch Đông-Xuân 1953-1954, đỉnh cao là Chiến thắng Điện Biên Phủ. Bà Triệu Thị Cầm, nhà ở ngay cạnh Hầm năm cửa kể với chúng tôi rằng, Co Tý, tiếng Tày có nghĩa là cây thị nằm giữa rừng già Khau Tý (rừng cây thị), trước kia dân ở rất thưa thớt, khi thấy bộ đội về xây dựng doanh trại, nhân dân kéo đến giúp rất nhiều. Bà con lúc đó cũng chưa biết đơn vị bộ đội đóng quân là cơ quan của Tổng cục Chính trị, chỉ biết rằng, đó là một cơ quan rất quan trọng của quân đội, vì thế, nhân dân đã tự nguyện chuyển nhà đến ở bao quanh khu đồi, thành một vành đai bảo vệ.   

Nhân dân Định Biên thắp hương tưởng nhớ cán bộ, chiến sĩ cơ quan Tổng cục Chính trị đã hy sinh trên mảnh đất quê hương. 

Cách Hầm năm cửa không xa là thôn Khau Diều, nơi Báo QĐND đã ra số đầu tiên vào ngày 20-10-1950. Khau Diều cũng là nơi đặt trụ sở của Báo QĐND cho đến ngày kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi.

Đồng chí Hoàng Thị Quyên, Phó bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Định Biên cho biết: Có lẽ do ảnh hưởng sâu sắc từ những sự kiện trọng đại diễn ra tại địa phương trước Cách mạng Tháng Tám và trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp mà Định Biên đã trở thành đất võ, đất văn. Rất nhiều con em của Định Biên đã xung phong vào bộ đội, nhiều người sau đó phát triển thành cán bộ cao cấp của quân đội như Thiếu tướng Vũ Việt Hồng (tên khai sinh là Ma Công Viên), có người đã trở thành nhà thơ, nhà văn, nhà báo. Dù điều kiện kinh tế-xã hội của địa phương còn rất khó khăn, nhưng tỷ lệ các cháu đỗ đại học hằng năm của Định Biên rất cao.

Theo thống kê của Phòng Cán bộ Cục Chính trị Quân khu 1, hiện nay, số lượng cán bộ quân đội trong quân khu quê ở Định Biên khá đông, gấp nhiều lần so với các địa phương khác. Có lẽ do ảnh hưởng của vùng đất đã từng là trụ sở cơ quan Tổng cục Chính trị nên nhiều người con Định Biên đã phấn đấu, rèn luyện trở thành cán bộ chính trị. Cán bộ chính trị đang công tác tại Tổng cục Chính trị có Trung tá Ma Công Thực, trợ lý Ban Thanh niên Quân đội. Cán bộ chính trị đang công tác tại Quân khu 1 có Thượng tá Ma Công Học, Phó chủ nhiệm chính trị Sư đoàn 346; Thượng tá Ma Công Khởi, Chính ủy Trung đoàn 12 (Sư đoàn 3). Trong Quân khu 1 hiện nay còn có Thượng tá Nông Văn Dũng, Phó trưởng phòng Tác chiến-Bộ Tham mưu Quân khu. Thiếu tá, bác sĩ Hoàng Mai Sao, nữ tiểu đoàn trưởng đầu tiên và duy nhất của Quân khu 1 cũng là người ở Định Biên.

Đồng chí Hoàng Thị Quyên, Phó bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Định Biên chia sẻ với chúng tôi: Cơ quan Tổng cục Chính trị và Báo QĐND thường xuyên về thăm lại cội nguồn ở Định Biên. Tổng cục Chính trị đã xây tặng xã Nhà văn hóa ở ngay di tích Hầm năm cửa. Tại nơi Báo QĐND ra số đầu tiên, Báo đã xây tặng Nhà văn hóa cho thôn Khau Diều. Để giúp người dân Khau Diều giảm nghèo bền vững, mấy năm trước, Báo QĐND đã tặng 15 khung dệt mành cọ cho 15 hộ gia đình nghèo trong thôn. Trước thực tế bà con thôn Khau Diều mỗi lần đi về trung tâm xã phải đi qua suối, vào mùa lũ rất nguy hiểm, Báo đã vận động các nhà hảo tâm, tài trợ xây dựng cây cầu. Cây cầu này được người dân Định Biên gọi là cầu Báo Quân đội. Mới đây, Báo QĐND đã phối hợp với Tập đoàn Lộc Trời trao 5 tấn gạo tặng các gia đình chính sách, người có công với cách mạng và hộ nghèo tại xã Định Biên.

Bài và ảnh: ĐỖ PHÚ THỌ