Có một câu chuyện từ những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước mà tôi còn nhớ mãi. Đó là câu chuyện của một người chỉ huy tiểu đoàn đặc công tỉnh đội Quảng Ngãi – anh Khương Thế Hưng kể về ấn tượng đặc biệt của mình khi gặp một cán bộ bảo tàng quân đội từ Hà Nội vào vùng chiến trường Khu 5 sưu tầm hiện vật. Năm 1966, chiến tranh đã vào giai đoạn ác liệt nhất, quân Mỹ đã tràn vào khắp miền Nam, Khu 5 đang là chiến trường gian khổ, khó khăn, thiếu thốn mọi bề.

Giữa hoàn cảnh ấy người lính chiến Khương Thế Hưng đã gặp anh cán bộ bảo tàng Phạm Đức Đại ngay sau một trận đánh tại mặt trận Quảng Ngãi.

Còn gì vui bằng được gặp một người vừa từ Hà Nội vào, nhưng điều tâm đắc nhất chính là sự có mặt của người sưu tầm hiện vật kháng chiến trong thời điểm này là sự thể hiện quyết tâm chiến đấu, niềm tin vào chiến thắng cuối cùng tất sẽ đến. Anh Khương Thế Hưng kể chuyện, những năm tháng sau đó, cuộc chiến đấu ngày càng ác liệt. Mùa xuân Mậu Thân 1968, anh bị thương nặng. Hình ảnh, những câu chuyện và việc làm của người cán bộ bảo tàng năm trước đã động viên, tiếp thêm nghị lực để anh vượt qua thương tật, tiếp tục chiến đấu. Còn người cán bộ bảo tàng Phạm Đức Đại vẫn tiếp tục đến với các chiến trường Quảng Trị, Vĩnh Linh, ra đảo Cồn Cỏ… và sau này trở thành Giám đốc Bảo tàng Quân đội. Những hiện vật ông sưu tầm được ngay từ trong khói lửa chiến tranh đã góp phần quan trọng xây dựng nên cả một Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt với kho hiện vật đồ sộ phong phú hiện nay.

Kỷ niệm gặp gỡ giữa chiến trường của người chiến sĩ và người cán bộ bảo tàng chợt trỗi dậy trong tôi khi trong những ngày tháng hòa bình này, một cuộc vận động lớn sưu tầm, giới thiệu “Những kỷ vật kháng chiến” đã được Tổng cục Chính trị, Hội Cựu chiến binh Việt Nam, Trung ương Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh, Báo Quân đội nhân dân, Báo Tiền phong và một số cơ quan báo chí, xuất bản khác cùng các đơn vị kinh tế phối hợp tổ chức. Đằng sau những câu chuyện sưu tầm hiện vật năm xưa và cuộc vận động sưu tầm, giới thiệu “Những kỷ vật kháng chiến” hôm nay là một niềm trân trọng như một lẽ sống của những thế hệ người Việt Nam đối với lịch sử đau thương và anh hùng, là ngọn lửa vĩnh cửu của sức sống dân tộc trường tồn. Trong kháng chiến, chúng ta đã vững tin vào tương lai tất thắng. Trong hòa bình, chúng ta đã và mãi tin vào quá khứ hào hùng và tương lai xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Trong kháng chiến đã bao người ngã xuống, rồi năm tháng trôi qua, những lớp người kháng chiến chống Pháp, lớp người kháng chiến chống Mỹ sẽ dần ra đi, nhưng những kỷ vật, những câu chuyện, những kỷ niệm, những huyền thoại, những linh hồn sống sẽ còn mãi cùng những người biết lưu giữ, trân trọng và truyền lại.

Ý nghĩa của cuộc vận động sưu tầm, giới thiệu “Những kỷ vật kháng chiến” thật sâu sắc nhưng vào công việc cụ thể lại gặp những điều không đơn giản. Trước hết là thói quen trong nhận thức của nhiều người. Trong dân ta, tục thờ tổ tiên, sự trân trọng lịch sử vốn rất sâu đậm, nhưng không phải không có những hạn chế. Điều này có xuất phát từ khí hậu, thời tiết ảnh hưởng đến độ bền hiện vật; có xuất phát từ hoàn cảnh kinh tế, xã hội và chiến tranh; và có xuất phát từ trong tâm lý tiểu nông “được đến đâu hay đến đó”. Thật mừng là xã hội phát triển, dân trí nâng cao, càng ngày các đối tượng cựu chiến binh, cán bộ, nhân dân và sinh viên, học sinh càng ý thức về quá khứ, càng thấm sâu đạo lý uống nước nhớ nguồn. Các Bảo tàng Lịch sử quân sự, Bảo tàng Cách mạng, Bảo tàng Chứng tích chiến tranh… hay các di tích lịch sử, nghĩa trang liệt sĩ luôn luôn tấp nập người đến, hương khói quanh năm. Trong cuộc sống hôm nay ngày càng xuất hiện nhiều bảo tàng tư nhân, những nhà sưu tập tư nhân. Đã có những cựu chiến binh hợp sức xây dựng được cả một bảo tàng kháng chiến ngay tại quê hương mình hay trên vùng đất chiến trường xưa. Đã có bao người dân vẫn giữ gìn, nâng niu những vật dụng thông thường như bộ quân phục, chiếc ca… của Bộ đội Cụ Hồ, chiếc mũ rơm tránh mảnh đạn, hay cuốn sổ gạo, bộ tem phiếu thời bao cấp…

Một bộ lịch sử khổng lồ bằng hiện vật của toàn dân và do toàn dân đã và đang hình thành, một nền văn hóa kỷ vật đã và đang ăn sâu bén rễ, phát triển làm điểm tựa vững bền cho xã hội Việt hiện đại. “Đừng đốt, trong ấy đã có lửa” - lửa của lý tưởng, tình yêu cao đẹp trong cuốn nhật ký của nữ bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm, lửa nằm trong mỗi kỷ vật kháng chiến - Ngọn lửa vĩnh cửu của sức sống dân tộc.

MẠNH HÙNG