Tấm áo mẹ Trương hiện đang trưng bày trong Nhà truyền thống Sư đoàn H.

Ngay sau ngày thành lập (20-10-1965), Sư đoàn H (Quân khu 5) bước vào giai đoạn chuẩn bị chiến đấu với quyết tâm “ra quân đánh thắng trận đầu”. Theo đó, đến ngày 16-11-1965, Trung đoàn Ba Gia nổ súng tiến công chi khu quân sự quận lỵ Hiệp Đức (Quảng Nam) và chỉ sau 2 giờ chiến đấu, trung đoàn đã giành toàn thắng.

Đến cuối năm 1965, thực hiện chủ trương phối hợp với địa phương đánh nhỏ, lẻ, tiêu hao, làm mệt mỏi quân địch, Trung đoàn Ba Gia đưa Tiểu đoàn 60 về phối hợp với du kích và nhân dân Sơn Cẩm Hà đánh địch bảo vệ khu căn cứ. Sau 8 ngày phân tán đánh nhỏ, ta đã tiêu hao một phần lớn sinh lực địch, phá hủy 8 máy bay lên thẳng. Địch cay cú, điên cuồng đốt phá nhà cửa của nhân dân...

Có 6 thương binh là chiến sĩ Trung đoàn Ba Gia được đưa ẩn tạm vào chiếc hầm nửa nổi nửa chìm để tránh bom của gia đình bà Nguyễn Thị Trương. Bà là người trực tiếp che giấu và chăm sóc 6 thương binh. Một tốp địch tới nhà bà, chúng nghi ngờ có người ở trong hầm, nhưng do mới đến chiến trường Việt , nên chúng sợ không dám xuống mà xả súng bắn xuống hầm. Sau cùng, chúng ném lựu đạn xuống hầm. Do hầm được tạo hình chữ Z nên chỉ có duy nhất một quả lựu đạn lăn vào đến ngách hầm phía trong, nơi mẹ và các thương binh nấp. Nếu để lựu đạn nổ thì tất cả sẽ hy sinh. Mẹ Trương đã nằm đè lên quả lựu đạn đang xì khói. Lựu đạn nổ và mẹ hy sinh.

Sau này, cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn Ba Gia nói riêng, Sư đoàn H nói chung đã lập nhiều chiến công xuất sắc, báo thù cho mẹ Trương. Thể theo nguyện vọng của cán bộ, chiến sĩ, chỉ huy sư đoàn quyết định lưu giữ tấm áo của mẹ Trương làm hiện vật truyền thống. Hiện nay tấm áo mẹ Trương  được trưng bày trang trọng ở phòng số 3 nhà truyền thống Sư đoàn H với chú thích “Áo của mẹ Nguyễn Thị Trương - bà mẹ Cẩm Khê, người đã hy sinh để cứu 6 thương binh của Trung đoàn Ba Gia”.

Bài và ảnh: Đỗ Quang Lưu