QĐND - Chiều 4-11, Quốc hội khóa XIII mới bắt đầu xem xét dự án Bộ luật Lao động (sửa đổi), nhưng một số vấn đề đặt ra trong việc sửa đổi này đã được dư luận quan tâm từ nhiều tháng qua. Đặc biệt là rất nhiều người, trong đó có bạn đọc của Báo Quân đội nhân dân băn khoăn: Bộ luật Lao động có sửa đổi theo hướng bảo đảm lợi ích chính đáng của người lao động?

Tiền lương phải tương xứng với sức lao động

Sau 15 năm thi hành, Bộ luật Lao động hiện hành cơ bản đã đi vào thực tiễn cuộc sống, tạo hành lang pháp lý cho các chủ thể thiết lập quan hệ lao động, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động và người sử dụng lao động. Tuy nhiên đến nay, tình hình kinh tế - xã hội của đất nước nói chung, thị trường lao động, quan hệ lao động đã có những thay đổi mới đòi hỏi Bộ luật Lao động cần phải được sửa đổi, bổ sung. Trong đó có vấn đề tiền lương.

Người lao động mong muốn được trả lương tương xứng với sức lao động. Ảnh:  Lao động kỹ thuật  tại Tổng công ty Khánh Việt (Khánh Hòa). Ảnh: KB

Theo ý kiến của Tổng liên đoàn Lao động Việt Nam, mức lương mà người lao động thực nhận hiện nay ở các doanh nghiệp chỉ đáp ứng khoảng từ 60 đến 70% nhu cầu sống tối thiểu của người lao động. Chính vì vậy, quan điểm xuyên suốt để sửa đổi vấn đề tiền lương trong Bộ luật Lao động là “Đẩy mạnh phát triển thị trường lao động. Tiền lương, tiền công phải được coi là giá cả sức lao động, được hình thành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước”. Trong nền kinh tế thị trường, tiền lương được quyết định trên cơ sở thỏa thuận giữa người sử dụng lao động và người lao động, vai trò quản lý của Nhà nước về tiền lương chủ yếu được thực hiện thông qua việc quy định các nguyên tắc, cơ chế để hỗ trợ cho người lao động và người sử dụng lao động đạt được thỏa thuận trong hợp đồng lao động; hỗ trợ cho việc thương lượng giữa người sử dụng lao động và đại diện người lao động trong thỏa ước lao động tập thể về mức lương, hình thức trả lương, cơ chế trả lương và các điều kiện khác; hướng dẫn để quá trình thỏa thuận, thương lượng về tiền lương diễn ra đúng pháp luật, bảo đảm hài hòa lợi ích của hai bên; đồng thời, thanh tra, kiểm tra việc thực hiện pháp luật và thỏa thuận của các bên về tiền lương. Bên cạnh đó, Nhà nước cũng như tổ chức đại diện cho người lao động phải có trách nhiệm thường xuyên hướng dẫn, cung cấp thông tin về chính sách tiền lương, thông tin thị trường lao động (trong đó có thông tin về tiền lương tham khảo, tiền lương mẫu, tiền lương thực tế bình quân của một số ngành, nghề hay khu vực…) để các bên, nhất là người lao động, đại diện người lao động có cơ sở thỏa thuận, thương lượng.

Cân nhắc thời gian làm thêm

Dự án Bộ luật Lao động (sửa đổi) quy định theo hướng tăng thời gian làm thêm giờ từ tối đa không quá 200 giờ trong một năm, một số trường hợp đặc biệt được làm thêm không quá 300 giờ của Bộ luật hiện hành lên mức tối đa 360 giờ một năm. Qua thảo luận tại Ủy ban Thường vụ Quốc hội và ý kiến của các chuyên gia lao động, hiện có hai loại ý kiến khác nhau về vấn đề này:
Loại ý kiến thứ nhất cho rằng, quy định như dự án Bộ luật là hợp lý, đáp ứng được nhu cầu sản xuất kinh doanh của một bộ phận doanh nghiệp, nhu cầu làm thêm để tăng thêm thu nhập của một bộ phận người lao động nhất là trong các ngành, nghề thu nhập thấp..., đồng thời số giờ làm thêm được quy định theo ngày, tháng đã chặt chẽ hơn so với quy định hiện hành, hạn chế tình trạng lạm dụng người lao động làm việc thêm giờ liên tục trong một thời gian ngắn (theo mùa, vụ, khi có đơn hàng…) để bảo đảm sức khỏe cho người lao động.
Loại ý kiến thứ hai cho rằng, với thể chất của người lao động Việt Nam thì quy định như Bộ luật hiện hành là phù hợp, tạo cơ hội việc làm cho nhiều người lao động. Việc kéo dài thời giờ làm thêm là đi ngược lại với xu hướng tiến bộ, khi trình độ công nghệ ngày càng phát triển, tay nghề người lao động được nâng lên thì giá trị sản phẩm tăng lên, thời giờ làm việc sẽ giảm xuống để bảo đảm sức khỏe và đời sống của người lao động. Bên cạnh đó, việc tăng thời giờ làm thêm trong điều kiện công tác thanh tra, kiểm tra, chế tài xử lý vi phạm còn hạn chế sẽ có thể dẫn đến tình trạng doanh nghiệp lợi dụng thời giờ làm thêm để điều chỉnh giảm bớt tiền lương trong thực tế, giảm bớt chi phí đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm y tế, tạo cơ hội cho người sử dụng lao động khai thác sức lao động, dẫn đến hậu quả người lao động sẽ cạn kiệt sức lao động sớm hơn so với tuổi lao động.

Ủy ban Về các Vấn đề xã hội của Quốc hội cho rằng để đáp ứng với thực tiễn, việc tăng thời giờ làm thêm cần được tính toán, cân nhắc hợp lý, cần giới hạn ngành, nghề và độ tuổi được làm thêm giờ, quy định tiền lương làm thêm giờ phải cao hơn và có sự phân biệt giữa làm thêm ban ngày, làm thêm ban đêm, làm thêm vào ngày nghỉ. Quy định theo hướng này một mặt phù hợp với sức khỏe, bảo đảm thu nhập của người lao động, mặt khác người sử dụng lao động phải cân nhắc giữa chi phí tài chính và hiệu quả của việc sử dụng người lao động làm thêm giờ. Có như vậy mới khắc phục được tình trạng vi phạm pháp luật về thời giờ làm thêm.

Khuyến khích thương lượng tập thể và thỏa ước lao động tập thể

Quan hệ lao động trong cơ chế thị trường được thực hiện thông qua thương lượng, thỏa thuận giữa người sử dụng lao động và đại diện tập thể người lao động. Dự án Bộ luật đã bổ sung thêm một mục riêng về thương lượng tập thể, quy định cơ chế để thúc đẩy quan hệ lao động tiến bộ hơn, sao cho khi có tranh chấp xảy ra thì người lao động thông qua tổ chức đại diện của mình lựa chọn cách thức đối thoại, thương lượng để giải quyết, hạn chế dần tình trạng đình công không đúng theo trình tự, thủ tục pháp luật.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay, tỷ lệ doanh nghiệp có tổ chức công đoàn còn khá thấp. Bộ luật Lao động hiện hành quy định những nơi chưa có tổ chức công đoàn thì cử đại diện tập thể người lao động, nhưng theo báo cáo của Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội, thời gian qua chưa có nơi nào xuất hiện đại diện tập thể người lao động trong các tranh chấp lao động. Bên cạnh đó, tình trạng phổ biến hiện nay ở các doanh nghiệp có tổ chức công đoàn là ký kết thỏa ước lao động tập thể còn rất hình thức, không thông qua thương lượng, đàm phán, nội dung hầu hết là sao chép lại quy định của pháp luật. Chính vì vậy, Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội đã đề nghị cần bổ sung vào dự án Bộ luật các quy định trong thương lượng tập thể mang tính định hướng và khuyến khích để các bên có cơ sở thỏa thuận, thương lượng. Khuyến khích các doanh nghiệp chưa ký thỏa ước lao động tập thể sử dụng thỏa ước lao động tập thể ngành cho doanh nghiệp của mình.

Tăng thời gian nghỉ thai sản của lao động nữ?

Xu hướng tăng thời gian nghỉ thai sản cho lao động nữ là quy định tiến bộ, hướng đến mục tiêu là bảo vệ thế hệ tương lai và chất lượng giống nòi. Trong điều kiện hiện nay, theo tính toán của cơ quan Bảo hiểm xã hội, nếu thời gian nghỉ thai sản là 6 tháng, thì Quỹ bảo hiểm xã hội có thể cân đối được. Tuy nhiên, theo ý kiến của Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội; Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội, việc tăng thời gian nghỉ thai sản cũng phải quan tâm đến các yếu tố khác như tác động đối với hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp (nhất là các doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động nữ) để hài hòa lợi ích của cả hai bên, tác động đối với các nhóm phụ nữ làm công việc khác nhau và tác động chung đối với phát triển kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn.

Bên cạnh đó, có ý kiến cho rằng, nếu mục đích chính là hướng tới trẻ em thì không nên phân biệt thời gian nghỉ như quy định của dự thảo là 5 tháng đối với lao động nữ làm việc trong điều kiện bình thường và 6 tháng đối với lao động nữ làm công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm mà nên thống nhất chế độ nghỉ 6 tháng như nhau.

Theo Chương trình của kỳ họp, dự án Bộ luật Lao động sẽ được các đại biểu Quốc hội thảo luận ở tổ trong buổi chiều ngày 15-11 và thảo luận ở Hội trường ngày 22-11. Dự kiến Bộ luật Lao động (sửa đổi) sẽ được Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ họp thứ ba, Quốc hội khóa XIII.