Vệ sinh, an toàn thực phẩm (VSATTP) ở nước ta đang ở mức báo động, đó là kết luận trong Báo cáo giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về quản lý chất lượng, VSATTP mà Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội chiều 28-8. Tuy nhiên, trong quá trình thảo luận, ý kiến chung của các đại biểu là: Vệ sinh, an toàn thực phẩm không đảm bảo đã quá rõ, điều đáng báo động là cơ chế quản lý lỏng lẻo và bất cập.

Ăn hay không ăn?

Báo cáo giám sát cho biết hiện tình hình ngộ độc vẫn chưa kiểm soát được. Theo thống kê chưa đầy đủ của ngành y tế, từ năm 2001 đến hết năm 2005, đã xảy ra 990 vụ ngộ độc thực phẩm với hơn 23.200 người bị ngộ độc, trong đó 265 người bị chết. Hàng triệu người mắc các bệnh truyền qua thực phẩm (tả, lỵ, trực trùng, thương hàn, lỵ amip, tiêu chảy), trong đó có 103 người chết. Vấn đề chất lượng VSATTP không chỉ dừng lại ở những tác động trên, nó còn ảnh hưởng đến phát triển nòi giống, phát triển thể lực, trí tuệ, gây ung thư và các bệnh nguy hiểm khác.

Thực tế hiện nay, không đảm bảo VSATTP diễn ra ở các lĩnh vực và trong tất cả các khâu sản xuất, chế biến, tiêu thụ và sử dụng… Trong sản xuất lương thực rau quả, tình trạng thiếu hiểu biết về tác hại và lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật diễn ra phổ biến, vì vậy dư lượng hoá chất độc hại trong rau, quả ở mức khá cao. Công tác bảo quản nông sản sau thu hoạch chưa được coi trọng cũng ảnh hưởng xấu đến chất lượng thực phẩm. Ví dụ, do bảo quản sau thu hoạch không tốt, ngô ở một số địa phương có độc tố vi nấm Aflatocxin rất cao, có khi tới 9-12%. Việc đưa tạp chất vào thủy sản, nhất là tôm vẫn diễn ra. Trong chăn nuôi, thức ăn công nghiệp có hàm lượng độc tố vi nấm Aflatoxin cao, sử dụng hoóc môn tăng trưởng và lạm dụng thuốc kháng sinh gây tồn dư đều đang ảnh hưởng đến tính an toàn của sản phẩm động vật. Sử dụng hàn the và các hoá chất, phụ gia ngoài danh mục cho phép vào chế biến, kinh doanh thực phẩm diễn ra không ít. Rồi tình trạng nhập lậu gia súc, gia cầm, thực phẩm không đảm bảo chất lượng…

Vấn đề đặt ra khá nghiêm trọng, nhưng có thể nói hiện nay người dân vẫn chỉ có thể “mù mờ” tự lựa chọn ăn hay không ăn thứ gì vì không có cơ sở nào để đảm bảo.

Quản lý yếu kém, nhận thức hời hợt

Các đại biểu đều nhất trí rằng, nguyên nhân của tình trạng trên là do hệ thống bộ máy quản lý nhà nước còn yếu, bất cập, phân tán và chưa đồng bộ. Dù đây là lĩnh vực khá phức tạp, liên quan đến nhiều bộ, ngành nhưng mỗi bộ, ngành này còn lúng túng, chưa quyết tâm và thiếu sự phối hợp đồng bộ. Nhận thức về vai trò, trách nhiệm quản lý chất lượng VSATTP của chính quyền địa phương cũng còn hời hợt.

Đại biểu Lê Văn Diêu cho rằng Chính phủ chưa coi trọng đầy đủ vấn đề VSATTP, từ khâu chỉ đạo, đầu tư, kiểm tra, giám sát. Thiết bị, máy móc để kiểm tra các chất vi lượng rất thiếu và lạc hậu. Việc kiểm tra giám sát không được chỉ đạo thường xuyên, chỉ tập trung thành từng đợt (tháng cao điểm VSATTP) và hình thức. Phối hợp liên ngành mới chỉ dừng lại ở trung ương, không được chỉ đạo sát sao về các địa phương và vẫn coi đó là nhiệm vụ, trách nhiệm của Bộ Y tế. Chính phủ cần phân công trách nhiệm quản lý thật rõ ràng đối với từng cấp, từng đơn vị. Bên cạnh đó, cần sớm tổ chức lại mô hình sản xuất, chăn nuôi, không thể tiếp tục để tồn tại manh mún, nhỏ lẻ như hiện nay. Công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức của người dân cũng rất quan trọng.

Thứ trưởng Bộ Y tế Trịnh Quân Huấn cũng nhấn mạnh tới vai trò của chính quyền địa phương. Hiện nay, vai trò của UBND các cấp trong việc quản lý, kiểm tra chất lượng VSATTP rất mờ nhạt. Bộ Y tế không thể đủ quân để rải đi khắp nơi; đội ngũ cán bộ, nhất là cán bộ kỹ thuật, chuyên gia giỏi về kiểm định chất lượng hiện rất thiếu.Vì vậy phải xác định trách nhiệm quản lý của chính quyền địa phương. Cần phải lập các cơ quan chuyên trách quản lý nhà nước về VSATTP và xây dựng hệ thống thanh kiểm tra về lĩnh vực đủ mạnh ở tất cả các địa phương.

Theo đại diện của Bộ Thủy sản thì cần xem xét lại cách tiếp cận VSATTP của cơ quan quản lý. Hiện nay các cơ quan đều rất lúng túng trong việc thực hiện kiểm tra, xử lý... Việc các cơ quan chức năng lấy một số mẫu để kiểm tra là chưa đủ. Nên xã hội hoá hoạt động này, cho tư nhân thành lập các cơ sở kiểm định để người dân có thể tự đi kiểm tra. Kiểm tra, kiểm dịch bằng cách quan sát mà không có thiết bị hay tiêu chuẩn cụ thể là không hiệu quả. Hình thức chứng nhận chất lượng cũng rất bất cập. Đáng chú ý là chế tài xử lý thiếu và chưa đủ mạnh.

Cần thiết phải có Luật về thực phẩm?

Để khắc phục yếu kém, bất cập trong quản lý, cần phải xây dựng Luật về thực phẩm thay thế Pháp lệnh VSATTP hiện nay, đó là ý kiến của nhiều đại biểu. Theo Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Cao Đức Phát: Hệ thống pháp luật và cơ chế chính sách về lĩnh vực này hiện rất lủng củng. Ví dụ: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn quy định tiêu chuẩn sản xuất rau an toàn nhưng cấp tiêu chuẩn là Bộ Y tế. Bộ quản lý từ khâu sản xuất, bán buôn; còn hệ thống bán lẻ lại thuộc thẩm quyền của các bộ, ngành khác. Từ đó dẫn đến rất nhiều khó khăn, bất cập trong việc quản lý, xử lý vi phạm. Vì vậy cần có luật để quy định lại một cách thống nhất, đồng bộ. Trong đó, xác định rõ tiêu chuẩn, định mức về vệ sinh, an toàn thực phẩm và nên hướng theo tiêu chuẩn quốc tế; xác định rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành và chính quyền địa phương. Đặc biệt nhấn mạnh trách nhiệm quản lý của chính quyền địa phương ở tất cả các khâu: tuyên truyền, phổ biến trong sản xuất; kiểm tra chế biến; giám sát lưu thông trên địa bàn…

Đại biểu Tráng A Pao cũng đề nghị cần ban hành luật với hệ thống tiêu chí cụ thể và chế tài mạnh để làm cơ sở pháp lý mạnh mẽ trong việc kiểm tra, xử lý. Thực tế hiện nay, việc xử phạt quá nhẹ so với lãi suất buôn bán các sản phẩm kém chất lượng đó, vì vậy xử lý chưa được hiệu quả. Công tác kiểm tra và truy cứu trách nhiệm hiện cũng rất yếu; cần đặt vấn đề truy cứu trách nhiệm hình sự về lĩnh vực này và phải có ngân sách bảo đảm hoạt động.

Đại biểu Nguyễn Thị Hoài Thu lại cho rằng, chưa chắc ban hành luật đã giải quyết được những bức xúc hiện nay. Chỉ cần củng cố lại việc thực hiện các văn bản pháp luật đã có. Phó chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn Yểu cũng tán thành ý kiến này và đề nghị Chính phủ kiểm điểm lại việc triển khai thực hiện chậm. Pháp lệnh VSATTP có hiệu lực thi hành từ ngày nhưng đến tháng 9-2004 Chính phủ mới ban hành Nghị định hướng dẫn và đến tháng 3-2005 mới ban hành quyết định thành lập Ban chỉ đạo liên ngành về VSATTP. 2 năm thực hiện, chưa thể đánh giá Pháp lệnh VSATTP không đủ mạnh, không đủ cơ sở pháp lý. Chế tài yếu cũng không phải do quy định của pháp lệnh VSATTP mà do sự hời hợt, thiếu kiên quyết của từng bộ, ngành. Chính phủ cần có sự chỉ đạo đồng bộ, quyết liệt và ráo riết hơn.

HẠNH NGUYÊN