Sau thời gian sụt giảm, những ngày qua, giá lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) bất ngờ “đảo chiều”, tăng cao. Nỗi lo của nhà nông vơi đi. Tuy nhiên, giá thu mua lúa, gạo vẫn còn trong trạng thái bấp bênh, thiếu ổn định. Đầu ra bị chi phối bởi nhiều yếu tố khiến cho sản xuất lúa gạo ở vựa lúa của cả nước còn thiếu bền vững, gây bất lợi cho nông dân.

Giá không ổn định

Chúng tôi về huyện Giồng Riềng, vùng chuyên canh lúa lớn nhất tỉnh Kiên Giang. Bà con nông dân nơi đây thu hoạch lúa hè thu đã gần xong. Lúa chủ yếu được phơi ở các tuyến đê ven sông, đường giao thông hoặc sân nhà. Nông dân Lê Văn Nhã, 34 tuổi, ở xã Ngọc Thành đang phơi lúa, mắt ánh lên niềm vui:

- Cũng may anh ạ. Tuần trước giá sụt quá. Cả nhà ai cũng lo. Vụ hè thu này được 3 tấn lúa, gặt về chất đầy nhà, nếu bán thì cầm chắc lỗ. Mấy ngày qua, giá lúa đột ngột tăng lên. Hôm qua, thương lái vào hỏi mua, tôi đồng ý bán với giá 4.600 đồng/kg. Tôi phơi 2 ngày là giao lúa.

Anh Nhã nhẩm tính, với mức giá trên, anh có thể có lãi khoảng 12 triệu đồng/ha. Nếu bán lúa với mức giá dưới 4.000 đồng thì lỗ nặng. Theo tìm hiểu của chúng tôi, giá lúa hè thu ở các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) hiện ở mức bình quân 4.400-4.800đ/kg. Gạo thành phẩm 5% tấm không bao bì giao tại mạn tàu khoảng 6.800 - 7.000đ/kg.

Nông dân xã Ngọc Chúc (huyện Giồng Riềng, tỉnh Kiên Giang) bán lúa cho thương lái. Ảnh: THÙY MAI

Giá thu mua tăng lên từ giữa tháng, đã tạo một tín hiệu mới cho sản xuất, tiêu thụ lúa gạo của vùng. Tuy nhiên, nhìn lại thời gian vừa qua có thể thấy giá gạo quá bấp bênh, không ổn định đe dọa nền sản xuất lúa chưa chuyên nghiệp, còn nhỏ lẻ như ở ĐBSCL. Cụ thể, sau đợt “sốt ảo” gạo hồi tháng 4, giá thu mua gạo bỗng tăng vọt lên từ 5.000 đến 6.000 đồng/kg. Và đến tháng 8 giá bắt đầu giảm mạnh, có lúc chỉ còn 3.200 đồng/kg. Mức giá sụt quá thấp đã gây tâm lý lo lắng rất lớn đối với nông dân ĐBSCL. Nhờ sự chỉ đạo quyết liệt của Thủ tướng Chính phủ, buộc các doanh nghiệp phải nâng mức giá thu mua gạo từ nông dân để bảo đảm người trồng lúa có lãi và đầu tư tái sản xuất, nên sau đó, cùng với tình hình thị trường xuất khẩu thuận lợi, giá gạo đã tăng lên.

Ai thao túng thị trường?

Thực tế cho thấy, thời gian qua giá thu mua lúa, gạo trồi sụt thất thường, có khi biến động mạnh là do tin đồn, “sốt ảo”, gây bất hợp lý giữa sản xuất, thu mua và xuất khẩu.

Theo tìm hiểu của chúng tôi, giá thu mua lúa gạo ở ĐBSCL còn bị ảnh hưởng bởi sự thao túng của thương lái, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa. Do chi phí đầu tư tăng cao, nhiều nông dân phải vay mượn, ứng nợ giống, phân bón và khi thu hoạch bán lúa trừ nợ. Ông Hai Đoan, nông dân ở huyện Tam Nông (Đồng Tháp) cho biết:

- Vùng này, thu mua lúa đều dựa vào thương lái. Các thương lái thường câu kết với nhau để ép giá nông dân chúng tôi. Do không có kho lưu trữ, lại thiếu vốn để đầu tư vụ mới nên hầu hết đều phải bán theo mức giá họ đưa ra. Từ trước đến giờ, người dân xã này chưa bán lúa trực tiếp cho doanh nghiệp nào.

Thương lái thu mua lúa rất “năng động”, thường sử dụng ghe lớn “sục sạo” đến nhiều vùng tìm hàng. Trong khi nông dân nếu đem lúa ra các chợ đầu mối hoặc tới chi nhánh của doanh nghiệp để bán lại gặp khá nhiều khó khăn vì chi phí vận chuyển, doanh nghiệp tiến hành các thủ tục kiểm tra chất lượng gạo… Do đó, mức giá thu mua đều dựa và giá của doanh nghiệp và thương lái đưa ra. Giá cao hay thấp, thì nông dân sau khi thu hoạch mùa vụ xong phải chờ theo dạng cầu may.

Phơi lúa hè thu. Ảnh: TRƯƠNG CÔNG KHẢ

Ở ĐBSCL, từ lúa đến gạo thường qua 3-4 trung gian: Thương lái mua lúa xong sẽ bán cho chủ vựa, chủ vựa bán cho xí nghiệp chế biến hoặc nhà máy xay xát, sau đó gạo thành phẩm mới được bán cho doanh nghiệp xuất khẩu.

Theo Tiến sĩ Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện lúa ĐBSCL, giá lúa nông dân bán tại chân ruộng sẽ bị các trung gian này “hạ thấp từ 50 đến 150đ/kg/trung gian” khi mua, để bán lại cho doanh nghiệp xuất khẩu gạo! Đây là vấn đề cần phải tính toán kỹ để đưa ra giá sàn. Từ đó, giám sát việc doanh nghiệp có thực hiện đúng với chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ là phải thu mua lúa gạo bảo đảm cho nông dân có lãi 40%.

Cơ chế kiểm soát, ổn định giá

ĐBSCL có diện tích nông nghiệp khoảng 4 triệu héc-ta và hơn 17 triệu nông dân chủ yếu sống dựa vào sản xuất lúa. Giá thu mua lúa, gạo luôn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống và sản xuất của người nông dân. Một cán bộ của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Kiên Giang khi trao đổi với chúng tôi, khẳng định:

- Giá thu mua lúa, gạo hiện nay đang gây áp lực lớn đối với mỗi hộ dân. Với chi phí sản xuất tăng cao, để có lãi là rất khó khăn. Mỗi lần giá lúa, gạo sụt giảm mạnh Chính phủ lại phải chỉ đạo quyết liệt, doanh nghiệp thu mua lại kêu kẹt vốn, đề nghị Chính phủ đáp ứng nguồn vốn cho các doanh nghiệp thu mua gạo trong dân. Do đó, nhiều doanh nghiệp đã ỷ lại, nên thương lái càng thao túng thị trường. Vì vậy, cần sớm xây dựng một cơ chế thu mua lúa, gạo một cách hợp lý, qui định mức giá trần, bảo đảm lãi cho nông dân; nghiêm cấm tình trạng đầu cơ. Và cần giám sát chặt chẽ qui trình thu mua lúa, gạo của các doanh nghiệp.

Các giải pháp được nhiều người đưa ra là cần rút ngắn các khâu trung gian, qui định giá trần thu mua. Nhưng trên thực tế, các doanh nghiệp khó có khả năng mua lúa hè thu trực tiếp từ nông dân vì không đủ nhân lực, thiếu phương tiện và thiếu kho dự trữ.

Về việc định mức giá trần thu mua, ở các thời điểm cần tính toán cân đối giữa giá xuất khẩu, giá thu mua và giá thành sản xuất của nông dân, trên cơ sở hài hòa lợi ích của nông dân, thương lái và doanh nghiệp. Trong cuộc họp về chỉ đạo thu mua lúa, gạo mới đây, Phó thủ tướng Chính phủ Hoàng Trung Hải nhấn mạnh: “Triển khai thu mua lúa, gạo ở ĐBSCL cần phải bảo đảm lợi ích trong mối quan hệ nông dân - thương lái - doanh nghiệp”. Phó thủ tướng cũng yêu cầu các cơ quan chức năng sớm hoàn tất hợp đồng mẫu trong bao tiêu hàng hóa nông sản cho nông dân. Hợp đồng này, phải có sự chia sẻ quyền lợi và trách nhiệm từ hai phía (doanh nghiệp và nông dân) khi có biến động về giá.

Theo Giáo sư-tiến sĩ Võ Tòng Xuân, muốn sản xuất bền vững phải bắt đầu từ qui hoạch, có cơ chế quản lý giá thu mua thành phẩm lúa, gạo của nông dân phù hợp bảo đảm tái sản xuất, chuyên nghiệp hóa. Hiện nay, 90% lúa hàng hóa của nông dân phải trông cậy vào thương lái. Vì vậy, có nhiều khi giá gạo xuất khẩu rất cao, giá gạo bán trên thị trường nội địa cũng cao, nhưng giá thu mua lúa gạo tại ruộng đồng, trong dân lại ở mức thấp, chênh lệch quá lớn. Giá thu mua gạo thấp sẽ dẫn đến các tình trạng tiêu cực như nông dân bỏ ruộng đồng, nông dân sản xuất lỗ, không đủ vốn để đầu tư tái sản xuất. Thực trạng này đã xảy ra không ít nơi. Vì vậy, yếu tố nhà nước, doanh nghiệp, nông dân phối hợp trong cơ chế “4 nhà” cần được chú trọng, tạo nên cơ chế thu mua lúa gạo một cách hợp lý, bảo đảm sản xuất, tiêu thụ bền vững.

ĐẶNG TRUNG KIÊN