Không có những nghi lễ ngoại giao đặc biệt, cũng không có những thỏa thuận được ký kết, nhưng chuyến thăm của tân Thủ tướng Nhật Bản S.A-bê đến Trung Quốc và Hàn Quốc vẫn được coi là mang tính “lịch sử” bởi bước ngoặt mà nó tạo ra cho khu vực Đông Bắc Á.

Tất cả mới dừng ở những tuyên bố khiêm tốn phát đi từ Bắc Kinh và Xơ-un như “Nhật Bản mong muốn xây dựng mối quan hệ tin cậy với Trung Quốc và Hàn Quốc”, “chuyến thăm của ông S.A-bê là một bước đi tích cực”… Nhưng từng đấy thôi cũng đã đủ để phá tan lớp băng bao phủ mối quan hệ giữa những người láng giềng Đông Bắc Á. Quả thực, chỉ cần quay lại một chút quá khứ là có thể thấy rõ tính đột phá trong chuyến thăm của ông S.A-bê. Chưa bao giờ “nhiệt độ” mối bang giao ở vùng Đông Bắc Á lại xuống thấp đến như vậy. Hoạt động ngoại giao cấp cao hầu như bị đông cứng bởi mâu thuẫn giữa Trung Quốc và Hàn Quốc với Nhật Bản xung quanh các vấn đề lịch sử và tranh chấp chủ quyền lãnh hải.

Ở khu vực đầy năng động như Đông Bắc Á, thế nhưng nghịch lý là ở chỗ 5 năm qua, chưa có vị thủ tướng Nhật Bản nào đặt chân đến Trung Quốc và Hàn Quốc. Việc cựu Thủ tướng J.Côi-dư-mi thường xuyên đến thăm ngôi đền nhạy cảm Y-a-sư-cư-ni, nơi thờ cúng không chỉ 2,4 triệu người Nhật chết trong Chiến tranh thế giới thứ hai mà còn cả 14 tội phạm chiến tranh, bị cả Trung Quốc và Hàn Quốc cho là hành động cổ vũ cho chủ nghĩa dân tộc cực đoan. Sự lạnh nhạt giữa các bên đã lên tới mức đỉnh điểm khi tại Hội nghị cấp cao Đông Á lần thứ nhất ở Ma-lai-xi-a, Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo và ông J.Côi-dư-mi gặp mặt mà không bắt tay nhau.

Mặc dù tuyên bố kế thừa chính sách của người tiền nhiệm, nhưng ông S.A-bê không thể không tính đến những cái giá mà nước Nhật phải gánh chịu do căng thẳng kéo dài trong quan hệ với Trung Quốc và Hàn Quốc. Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, từ đống tro tàn và nỗi đau bại trận, Nhật Bản đã vươn lên thành cường quốc kinh tế thứ hai thế giới. Nguồn vốn viện trợ phát triển ODA cùng dòng hàng dán mác “sản xuất tại Nhật Bản” tràn khắp toàn cầu đã trở thành biểu tượng cho sức mạnh vượt trội của nước Nhật.

Chiếc áo quá khứ đã trở nên quá chật chội với cơ thể ngày càng cường tráng của nước Nhật. Tô-ki-ô cần một vị trí mới, một tầm ảnh hưởng quốc tế mới để tương xứng với tầm vóc lớn mạnh của mình. Với các khoản đóng góp chiếm tới gần 20% ngân sách của LHQ, chỉ đứng sau Mỹ (22%) nhưng nhiều hơn tổng số tiền đóng góp của 4 thành viên thường trực khác trong HĐBA LHQ, cùng trăm triệu USD trợ giúp cho các chương trình chống đói nghèo, dịch bệnh, di cư, tị nạn... trên khắp thế giới, Nhật Bản đã bắt đầu mơ giấc mơ giành cho mình vị trí xứng đáng là chiếc ghế thường trực trong HĐBA đầy quyền lực.

Phải nói rằng người tiền nhiệm của tân Thủ tướng S.A-bê là ông J.Côi-dư-mi đã khá thành công về đối nội khi khuấy lên tinh thần tự hào dân tộc mà bằng chứng là đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền hiện chiếm ưu thế tuyệt đối trong cả hai viện quốc hội. Tuy nhiên, cách tiếp cận “hướng nội” trong các vấn đề nhạy cảm của quá khứ mà điển hình là việc thăm viếng ngôi đền Y-a-sư-cư-ni lại làm ông J.Côi-dư-mi thất bại về đối ngoại khi cả Trung Quốc và Hàn Quốc, trong đó Trung Quốc có quyền phủ quyết, phản đối tư cách thành viên thường trực HĐBA LHQ mà Tô-ki-ô đang nhắm tới.

Với tầm nhìn mới đầy tham vọng cho nước Nhật, ông S.A-bê không thể bó tay chấp nhận để Nhật Bản lùi lại phía sau những đối thủ nặng ký là các thế lực kinh tế mới nổi Ấn Độ, Bra-xin và Nam Phi trong cuộc đua vào HĐBA LHQ. Hàn gắn mối quan hệ sứt mẻ với hai nước láng giềng gần gũi đã trở thành yêu cầu cấp bách. Việc ông S.A-bê quyết định chọn Trung Quốc và Hàn Quốc là hai điểm đến cho chuyến công du nước ngoài đầu tiên của mình trên cương vị là Thủ tướng Nhật Bản chứ không phải Mỹ - người đồng minh số một - chính là nhằm mục tiêu chiến lược đó. Với những gì diễn ra ở Bắc Kinh và Xơ-un cùng không khí ôn hòa trong các cuộc gặp, có thể nói ông S.A-bê đã thành công trong việc tạo ra một cú đột phá mạnh vượt qua những rào cản quá khứ để nước Nhật có thể tiếp tục thực hiện “giấc mơ thế kỷ”.

Động thái tích cực trong quan hệ giữa những người láng giềng Đông Bắc Á cũng là một tín hiệu tốt đẹp với nền kinh tế khu vực. Dù muốn hay không, Nhật Bản cũng không thể bỏ qua thực tế Trung Quốc và Hàn Quốc hiện là những đối tác thương mại lớn nhất của nước này. Từ năm 2004, Trung Quốc đã thay thế Mỹ để trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Nhật Bản. Kim ngạch buôn bán hai chiều Nhật - Trung (kể cả Hồng Công) trong năm 2005 đã lên tới mức 212 tỷ USD. Việc người dân Trung Quốc và Hàn Quốc tuyên bố tẩy chay hàng Nhật, đập phá các cơ sở kinh doanh của Nhật ở Trung Quốc và Hàn Quốc để phản đối cách xử lý của Tô-ki-ô với các vấn đề lịch sử nhiều khi làm quan hệ kinh tế - thương mại khu vực gián đoạn. Chỉ số Nikkei trên thị trường chứng khoán Tô-ki-ô luôn chao đảo theo “nhiệt độ chính trị” giữa Nhật Bản với Trung Quốc và Hàn Quốc. Trong bối cảnh đó, khai thông được bế tắc trong quan hệ chính trị rõ ràng là một tin vui với các nhà kinh doanh và đầu tư khu vực, nhất là Nhật Bản. Không chỉ có vậy, giờ đây, người ta đã có thể hy vọng những người láng giềng Đông Bắc Á có thể dễ dàng bắt tay nhau hơn trong việc đối phó với hàng loạt thách thức nhạy cảm trong khu vực, mà trước hết là vấn đề hạt nhân trên Bán đảo Triều Tiên.

Một chuyến viếng thăm ngắn ngủi chỉ trong vòng 48 tiếng đến hai nước tất nhiên chưa thể giải quyết hết mọi vướng mắc. Cũng có ý kiến cho rằng chuyến thăm chỉ đơn giản là “các cuộc gặp gỡ chứ chưa lên tới đỉnh điểm là cuộc đối thoại thực chất”, rằng trong tương lai, các nước Đông Bắc Á sẽ phải đương đầu với “cuộc thử nghiệm về khôi phục quan hệ tin cậy lẫn nhau với cảm giác thật sự”. Tuy nhiên trong bối cảnh hiện nay, tạo dựng lại niềm tin giữa Tô-ki-ô với Bắc Kinh và Xơ-un có thể coi còn giá trị gấp nhiều lần những thỏa thuận cụ thể. Sau những năm dài bế tắc, quan hệ giữa những người láng giềng Đông Bắc Á đã được khai thông và đó có thể coi là thành tích đối ngoại khả quan đầu tiên của tân Thủ tướng S.A-bê. Một xu hướng mới tích cực đang mở ra ở Đông Bắc Á, có lợi không chỉ cho Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc, mà còn cho cả hòa bình, ổn định và phát triển bền vững cho cả khu vực.

MẠNH TƯỜNG