Làng cá xã Tiến Thủy nhìn từ trên cao.

Trên đoạn sông Mai, cách cửa Lạch Quèn ra biển Đông độ 300 mét có một cảng cá có thể cập bến cùng lúc gần 100 tàu thuyền đánh cá lưới đèn. Từ cảng cá sâu vào trong, xuôi theo con sông lên các làng trên như Quỳnh Nghĩa, Quỳnh Minh, Quỳnh Lương, Quỳnh Bảng, Quỳnh Phương… hàng trăm thuyền bè khác có thể trú đậu và tránh mưa bão trong khi chờ những chuyến đi biển mới.

Vị thế lý tưởng ấy khiến cho xã Tiến Thủy, nhất là khu vực lân cận cảng cá phát triển những dịch vụ vệ tinh đa dạng, cần nhiều lao động phổ thông, mang lại thu nhập ổn định cho người dân địa phương. Đặc điểm của loại hình dịch vụ này là phụ nữ, trẻ em, người già đều có thể tham gia, do công việc giản đơn, không tốn mấy sức lao động, chỉ cần cần cù, chăm chỉ là được. Chẳng hạn như việc cấp đá lạnh cho tàu cá, dùng để bảo quản cá, mực đánh bắt được trên biển trong thời gian tàu chưa về bến hay khi tàu về cảng, ngư phẩm được xuất bến tỏa đi các nơi tiêu thụ. Lúc đầu là một số gia đình có khả năng kinh tế, kết hợp vay mượn ngân hàng nếu cần, xây dựng các “hầm” sản xuất đá. Đó là một kiểu tủ đá được đào sâu xuống đất, xây thành hầm rồi trang bị bảo ôn, dàn lạnh, dàn nóng cỡ lớn, do thợ tính toán thiết kế cho thích hợp với công suất mỗi hầm. Hầm nhỏ thì dưới một trăm cây đá, mỗi cây kích cỡ 0,2 x 0,2 x 1m, sử dụng xấp xỉ 0,04m³ nước mỗi cây. Hầm lớn thì trên trăm cây.

Công việc tiếp theo đơn giản hơn: cấp nước vào các khay khi chạy đá. Thu đá cho vào kho lạnh trước khi xuất cho các tàu cá, vận chuyển các cây đá ra cảng cá. Xay đá rồi chuyển xuống các hầm tàu. Cùng lúc có hàng trăm tàu nhập đá như vậy cho một chuyến ra khơi và phần việc cho lao động phổ thông là không ít.

Tàu còn cần cấp nước ngọt, mỗi chuyến đi biển thường hơn 10 ngày, tùy thuộc cá mực đánh bắt được nhiều hay ít trong thời gian đó. Mỗi tàu thuyền chừng 5-10 ngư phủ tùy công suất máy, do đó lượng nước ngọt cung cấp khá lớn. Kế đến là than đá dùng cho việc nấu ăn và sấy khô một phần cá mực. Than được mua về nhập kho trong các gia đình, cần nhân công phân loại, đập nhỏ, vận chuyển cho các tàu cá. Ngoài ra là dầu máy và các loại phụ tùng kèm theo. Rồi nhu yếu phẩm cho sinh hoạt của ngư phủ trên biển và khi về đất liền sau những chuyến đánh bắt, chờ đợi chuyến đi kế tiếp…

Một loại dịch vụ thu hút nhiều lao động phổ thông là tiếp nhận cá mực… Mỗi khi hàng trăm con tàu ùn ùn kéo nhau về cảng, cần phân loại ngư phẩm, thay hoặc bổ sung đá mới rồi đóng thùng xốp xếp lên các xe nhỏ chở đi các nơi tiêu thụ. Vào dịp này, xe cấp đông cỡ lớn, ở xa cũng ùn ùn kéo về cảng, cần nhân công khuân vác, xếp lên xe… Nhiều gia đình còn bỏ vốn nhỏ thu mua số cá mực loại bé, rẻ tiền, rồi huy động cả nhà mổ, phơi, nướng thành loại sản phẩm để sau này bán cho người dùng vào lúc mưa gió, biển động hoặc chuyển đi các vùng sâu, vùng xa. Mỗi dịp tàu cá về, đi dọc con đường cái của xã Tiến Thủy, từ cảng cá lên các làng ven vùng bãi ngang, đâu đâu cũng thấy một số lượng lớn lao động phổ thông làm cá, phơi cá, vận chuyển cá đi các nơi…

Do tận dụng được nguồn lao động phổ thông theo kiểu dịch vụ như vậy, thu nhập gia đình ở các làng nghề tăng đáng kể. Nhà cửa mái ngói san sát, nhiều nhà cao tầng mọc lên, nhìn từ trên cao giống như một bức tranh hữu tình. Những làng nghề như vậy cần có chính sách và quy hoạch giữ cho chúng hoạt động ổn định, bền vững để thực hiện tốt chủ trương xóa đói, giảm nghèo.

Bài và ảnh: PHẠM NGỌC HÙNG