QĐND - Từ đầu năm 2011, các cuộc biểu tình đã liên tiếp bùng phát tại Trung Đông và Bắc Phi, nơi có các quốc gia được cho là ổn định và giàu có. Sự bất ổn của khu vực này có nhiều nguyên nhân, cả bên trong lẫn bên ngoài. Xin giới thiệu cùng bạn đọc góc nhìn của tác giả Nguyễn Đình Thuận, một chuyên gia về Quan hệ quốc tế.

Điều gì khiến cho các chính phủ Tuy-ni-di và Ai Cập sụp đổ nhanh chóng và một số chính phủ khác tại An-giê-ri, Li-bi, hay xa hơn về phía đông là Y-ê-men, I-ran hay Ba-ranh đang chật vật tìm giải pháp ổn định giữa những biển người nổi dậy? Liệu đây có phải là biểu hiện của sự “khao khát về dân chủ” như truyền thông của phương Tây tuyên truyền hay đó chính là sự cạn kiệt niềm tin và kiên nhẫn của người dân đang phải sống trong những xã hội mà bất bình đẳng đang ngự trị?

Trong hai tháng vừa qua, các phương tiện truyền thông lớn trên thế giới ngày đêm trưng lên những hình ảnh bạo lực tại Tuy-ni-di, Ai Cập kèm theo con số thương vong không ngừng được cập nhật, sự hỗn loạn liên tục lan rộng và sau đó là sự ra đi của những nhà lãnh đạo sau hàng chục năm nắm quyền. Đó dường như là sự lựa chọn ưa thích của truyền thông phương Tây về điều được gọi là “làn sóng dân chủ” hay mỹ miều hơn là “cách mạng hoa nhài”, những thứ không khác mấy so với những gì họ mô tả về bất ổn chính trị tại In-đô-nê-xi-a năm 1997 hay tại U-crai-na năm 2004.

Người biểu tình đốt phá tại Ai Cập. Ảnh: AFP

Chắc chắn rằng đó không phải là cốt lõi của vấn đề ở Trung Đông và Bắc Phi. Đấu tranh vì dân chủ không có chỗ cho sự đập phá và hôi của tại các cửa hàng và thậm chí là cướp bóc những hiện vật quý báu trong Bảo tàng Ai Cập. Những biến cố chính trị này có thể được ví như việc bộc phát của khối u ác tính trong một cơ thể tưởng như bình thường. Trong hơn hai thập niên qua, Tuy-ni-di, Ai Cập, Li-bi, Ma-rốc hoặc An-giê-ri là những quốc gia phát triển tương đối ổn định và sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên một cách hiệu quả. Tuy nhiên, tỷ lệ GDP trên đầu người ở mức 9.300USD tại Tuy-ni-di hay hơn 6000 USD tại Ai Cập hoặc thấp hơn một chút ở các nước khác không có nghĩa là mọi người dân đều có phần trong đó.

Có thể thấy, quốc gia lâm nguy là kết quả cuối cùng của các chính sách kinh tế đi chệch mục tiêu. Những quyết sách kinh tế của chính quyền Tuy-ni-di hay Ai Cập cộng với khủng hoảng kinh tế toàn cầu dường như đã khiến xã hội các nước Bắc Phi này đi vào rối ren hơn. Tình trạng thất nghiệp gia tăng tỷ lệ thuận với giá tiêu dùng sinh hoạt, đặc biệt tỷ lệ sản xuất lương thực theo đầu người ngày một giảm sút, nguồn ngũ cốc, bột mì ngày càng khan hiếm. Trong khi đó, phần lớn dân số Tuy-ni-di và Ai Cập sống với khoản thu nhập trung bình mỗi ngày dưới 2USD. Khi những bất cập và bế tắc trong cuộc sống hằng ngày không được giải quyết và bị kìm nén lâu ngày trong dân chúng sẽ giống như búi cỏ khô, chỉ cần một mồi lửa nhỏ là có thể bùng cháy. Đây chính là căn nguyên sâu xa dẫn đến các biến cố chính trị tại các nước Trung Đông và Bắc Phi.

Nếu coi các cuộc nổi dậy chỉ là những đám đông bị kích động chống chính phủ và thành công nhờ sử dụng các mạng xã hội trên internet thì có thể chưa đánh giá hết vấn đề. Dù cách thức tổ chức có thể khác nhau, số lượng người tham gia nơi ít nơi nhiều, song mục tiêu rõ ràng của những người dân xuống đường là buộc người đứng đầu quốc gia tại vị quá lâu năm, đồng thời là các tỷ phú phải rời bỏ quyền lực. Ông Ben A-li (Ben Ali), cựu Tổng thống Tuy-ni-di, và ông Hô-xni Mu-ba-rắc (Hosni Mubarak), cựu Tổng thống Ai Cập nằm trong số những nhà lãnh đạo nắm quyền lâu nhất tại châu Phi. Quyền lực lớn, tự cho phép thay đổi hiến pháp nhiều lần nhằm bảo đảm cho họ vị trí lãnh đạo gần như là suốt đời chắc chắn bị nhìn nhận là tham quyền cố vị và độc đoán. Quyền lực đó cũng có nguy cơ tạo ra sự lãnh đạo kế thừa, thế tập. Chính vì vậy, việc ra đi của những nhà lãnh đạo quốc gia được tin tưởng sẽ là bước khởi đầu thuận lợi về việc phân chia lại quyền lợi kinh tế.

Sự sụp đổ chính quyền của ông Ben A-li và ông Mu-ba-rắc được giới phân tích phương Tây coi là “mốc son” báo hiệu cuộc “cách mạng dân chủ” đã thành công, khơi mào cho những phong trào tương tự tại các quốc gia lân cận, nơi cũng có những tương đồng về cấu trúc xã hội. Song rõ ràng là quá vội vàng nếu như gọi đó là “cách mạng”. Cụm từ “cách mạng” đã được sử dụng một cách dễ dàng và trong tâm trạng hỉ hả của những thế lực muốn quảng bá cho dân chủ kiểu phương Tây.

Người ta từng sôi nổi nói về “Cách mạng Cam” tại U-crai-na năm 2004, rồi một thời gian ngắn sau đó lại tự kết luận “giấc mộng cam” đã nhạt màu vì “những nhà cách mạng” đã không giảm được nạn tham nhũng, không vãn hồi được công lý và niềm tin. Chính vì vậy, để nhận biết về một cuộc cách mạng, chắc chắn phải xem xét hạ tầng đó sẽ thay đổi gì, thể chế chuyển biến như thế nào hay cuộc sống của người dân sẽ thay đổi theo hướng tích cực ra sao chứ không phải đơn thuần là sự sụp đổ của một chính phủ. Hiện nay, tại Tuy-ni-di, hệ thống chính trị chưa xác định được hướng đi rõ ràng; tại Ai Cập, sự ra đi của ông Mu-ba-rắc mở đường cho quân đội thiết lập quyền lãnh đạo với cam kết trả lại quyền dân chủ sau 6 tháng. Thời gian đó liệu sẽ giúp hình thành nên một chế độ dân chủ thực sự hay người dân lại một lần nữa xuống đường để chống lại chế độ quân sự vốn “bỗng dưng” được trao quyền và không muốn rời bỏ?

Nhưng có lẽ, bất cứ sự thành hay suy của một chính quyền hợp pháp nào cũng sẽ để lại những bài học sâu sắc. Nếu có rút ra những kinh nghiệm trong tổ chức hoạt động chính quyền từ những biến cố chính trị nêu trên, thì đó hẳn phải là sự điều hành chính sách hiệu quả, việc chẩn đoán, nắm bắt được những thay đổi trong mỗi giai tầng xã hội và những cam kết từ cấp cao nhất để bảo đảm chất lượng cuộc sống được nâng lên rõ rệt theo lộ trình định sẵn. Gạt bỏ sang một bên quan điểm cho rằng các cuộc biểu tình, nổi dậy, thậm chí là bạo loạn từng xảy ra trên đường phố ở Tuy-ni-di, Ai Cập và hiện nay là Li-bi là phong trào đòi tự do, dân chủ vốn đang là “mốt” của báo chí phương Tây, có thể thấy rằng một khi người dân không nhận đủ nhu cầu hằng ngày trong cuộc sống, một khi các lợi ích kinh tế không được chia sẻ công bằng trong thời gian dài, thì khó tránh được biến cố sẽ xảy ra.

Nguyễn Đình Thuận