Ghép cà phê giống ở một vườn ươm tư nhân.

Thị trường cà phê giống bắt đầu “nóng”

Giá cà phê vượt ngưỡng 40.000 đồng/kg trong tháng 3 vừa rồi dường như thổi bùng thêm ngọn lửa khao khát làm giàu từ cây cà phê của hàng vạn hộ dân ở Tây Nguyên.

Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên (trước đây có tên là Viện Nghiên cứu cà phê Ea Kmát) nằm ở xã Hòa Thắng, thành phố Buôn Ma Thuột (Đắc Lắc), hiện là đơn vị khoa học duy nhất cung cấp giống chất lượng cao cho người trồng cà phê cả nước. Xung quanh Viện có gần 30 hộ làm nghề ươm giống, như những vệ tinh “ăn theo”. Nơi đây mặc nhiên trở thành “trung tâm” giống cà phê lớn nhất của Đắc Lắc và cả Tây Nguyên. Thời điểm này không khí tại “trung tâm” giống khá tấp nập. Thấy chúng tôi dừng xe, chị Dương Thị Được, chủ vườn ươm giống đang cắt ghép cây cà phê trong vườn, vội chạy ra đon đả: “Các chú mua bao nhiêu cây? Mua bữa nay giá rẻ, chứ tuần sau giá tăng gấp rưỡi, gấp hai mà cũng không còn cây giống tốt đâu!”. Cây giống ghép mà chị Được và nhiều hộ xung quanh sản xuất là cây có phần gốc cà phê mít, còn phần chồi ghép cà phê vối. Chị Được giải thích: “Người mua chuộng cây ghép này vì cà phê mít có ưu điểm bộ rễ tốt, chịu hạn và sâu bệnh, còn phần chồi ghép cà phê vối cho năng suất, chất lượng cao”. Do sân nhà chật hẹp nên năm nay chị Được chỉ ươm ghép khoảng 4 vạn cây, mấy ngày nay đã bán được 2 vạn cây, với giá 3.500 đồng/cây ghép. Theo chị Được, khách hàng mua cà phê giống năm nay đông hơn mọi năm, không chỉ ở tỉnh Đắc Lắc mà có khá nhiều người đến từ Gia Lai, Lâm Đồng, Bình Phước.

Khác với lối làm ăn “nhỏ” của chị Được, Công ty TNHH Thương mại Đức Anh ở Km7, quốc lộ 27 gần đó được xem là “anh Hai” trong vùng, mỗi năm cung cấp hàng triệu cây giống các loại. Ở thời điểm này, Công ty đã bán được 17 vạn cây cà phê giống, riêng khách hàng ở Lâm Đồng và Gia Lai mua 7 vạn cây, còn lại các vùng ở Đắc Lắc mua 10 vạn cây. Trong khi đó, cả năm 2007, Công ty chỉ bán được 4 vạn cây giống. Mặc dù bán được nhiều cà phê giống, nhưng ông Tiến có vẻ không vui. Ông nói: “Với giá cà phê cao như hiện nay thì không bao lâu nữa Tây Nguyên không còn rừng. Vì cà phê mọc đến đâu thì mất rừng đến đó”.

Những ngày này, đến các huyện Chư M’gar, Krông Búc, Krông Năng, Cư Kuin, ở đâu chúng tôi cũng gặp cảnh nông dân chở giống cây cà phê bằng xe công nông ra rẫy trồng mới. Anh Trần Văn Hải ở thôn 3, xã Ea Mang, huyện Chư M’gar tâm sự: “Cách đây 6 năm, khi giá cà phê rẻ hơn cà pháo, gia đình tôi đã phải chặt bỏ 1,5ha cà phê đang kinh doanh chuyển sang trồng đậu nành. Năm nay tôi lại quyết định trồng lại cà phê. Rẫy không gần suối, nên tôi phải chi phí hơn chục triệu đồng để đào giếng lấy nước tưới cà phê”.

Được biết, toàn tỉnh Đắc Lắc có hơn 550 công trình thủy lợi nhưng mới chỉ bảo đảm tưới cho 50 nghìn ha cà phê, còn lại gần 130 nghìn ha cà phê ở tỉnh này phải trông chờ vào nguồn nước ngầm và sông suối. Vì vậy, đại đa số người trồng cà phê đều phải đào giếng lấy nước tưới cà phê như gia đình anh Hải, và khi nguồn nước cạn kiệt, cây cà phê khô cháy là khó tránh khỏi.

Còn đó âu lo...

Cách đây 4 năm, tỉnh Đắc Lắc đã đưa ra kế hoạch chuyển đổi 40 nghìn ha cà phê trên đất không phù hợp, thiếu nguồn nước sang cây trồng khác, chỉ giữ diện tích cà phê ổn định là 140 nghìn ha. Nhưng trên thực tế, Đắc Lắc không những không chuyển đổi được, mà còn xảy ra tình trạng trồng mới ồ ạt. Hiện nay, diện tích cà phê Đắc Lắc vẫn duy trì ở con số gần 180 nghìn ha. Ông Nguyễn Văn Sinh, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Đắc Lắc lo ngại: “Năm 2007, toàn tỉnh Đắc Lắc trồng mới 3.748ha. Dự báo năm nay diện tích cà phê trồng mới sẽ nhiều hơn. Cái khó hiện nay là chính quyền cũng như ngành nông nghiệp chỉ biết khuyến cáo bà con nông dân không nên mở rộng diện tích, chứ không có chế tài nào ép buộc họ được. Người dân có đất, họ trồng cây gì là do họ tự quyết định. Và điều đáng lo ngại là phần lớn diện tích cà phê trồng mới hiện nay đều trên diện tích đất không phù hợp hoặc đất phá rừng mà có”.

TS Lê Ngọc Báu, Phó viện trưởng Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên cho biết: Đầu năm nay, Viện đã cung cấp cho nông dân các tỉnh Tây Nguyên hơn 10 tấn hạt cà phê giống, tăng hơn 5 tấn so với năm 2007. Theo tính toán, mỗi kg hạt giống tối thiểu cũng trồng được 0,5ha, nếu ươm thành công sẽ trồng đến 1ha. Như vậy, 10 tấn giống Viện bán ra sẽ trồng được 10 nghìn ha. Ông Báu còn cho biết, các vườm ươm của nông dân và doanh nghiệp khác đã bán số lượng giống gấp hàng chục lần của Viện. Như vậy, năm 2008 này Tây Nguyên sẽ có thêm vài chục nghìn ha cà phê trồng mới. Dưới cái nhìn của nhà nông học, TS Báu cho rằng, mối nguy của việc tăng diện tích là, người trồng cà phê bất chấp các loại giống tốt xấu, nhất là sử dụng giống cây thực sinh ươm bằng hạt, hậu quả lâu dài là vườn cây cho năng suất, chất lượng kém. Cả nước hiện có gần 500.000ha cà phê, trước đây chủ yếu được trồng thực sinh, nay diện tích cà phê già cỗi cần cưa ghép mỗi năm gần 100.000ha. Thế nhưng, cả nước cũng chỉ có khoảng 3ha chồi cà phê nhân giống, chỉ đủ khả năng cung cấp chồi ghép cải tạo mỗi năm khoảng 500ha cà phê già cỗi.

Đối với những nhà kinh doanh trong Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (Vicofa), việc tăng diện tích cà phê trồng mới cũng là mối lo lớn. Ông Lê Đức Thống, Trưởng ban Kiểm soát - Vicofa, tỏ ra băn khoăn: “Bài học về tăng ào ạt diện tích cà phê vào những năm 1990 vẫn còn đó. Khi giá cà phê tăng, nông dân đua nhau trồng, sản lượng tăng thì giá tụt dốc, người nông dân phải gánh chịu tất cả rủi ro. Trong khi đó, việc ngăn chặn gia tăng diện tích cà phê ở các địa phương mới chỉ là những lời khuyến cáo mà chưa có giải pháp hữu hiệu”.

Mới đây, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Cao Đức Phát đã có chỉ thị yêu cầu các địa phương không mở thêm diện tích trồng cà phê, chỉ trồng tái canh đối với diện tích cà phê già cỗi, diện tích bị sâu bệnh, năng suất thấp, hoặc cải tạo, trồng thay thế các vườn cà phê giống cũ bằng các giống mới được Bộ NN-PTNT công nhận. Trước mắt, các địa phương cần khẩn trương kiểm tra, ngăn chặn tình trạng tự phát mở rộng diện tích trồng mới cà phê hiện nay ở Tây Nguyên và Tây Bắc, đồng thời kiên quyết xử lý nghiêm các trường hợp phá rừng trồng mới cà phê; tăng cường quản lý chất lượng giống cà phê, không để tình trạng lợi dụng nhu cầu giống tăng cao để kinh doanh giống kém chất lượng.

Tuy nhiên, theo tìm hiểu của chúng tôi, tại Đắc Lắc cũng như các tỉnh Tây Nguyên, hiện vẫn chưa có biện pháp hữu hiệu nào được thực hiện để ngăn chặn tình trạng trồng mới cà phê. Hậu quả việc trồng mới cà phê ồ ạt như đang xảy ra những ngày đầu mùa mưa này không chỉ phá vỡ quy hoạch, dẫn tới cây cà phê thiếu bền vững mà còn tiềm ẩn nguy cơ khủng hoảng thừa cà phê, cà phê rớt giá như đã từng xảy ra. Và không ai khác, chính những người đang trồng cà phê theo kiểu “lấy được” như hiện nay sẽ phải hứng chịu hậu quả.

Bài và ảnh: Bình Định và Trần Ngọc