Theo Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), năm 2008, nước ta đã xuất khẩu được 167.000 tấn hạt điều, đạt kim ngạch xuất khẩu 920 triệu USD (tăng 40% giá trị so với năm 2007). Năm nay, Vinacas dự kiến sẽ xuất khoảng 175.000 tấn, đạt kim ngạch 875 triệu USD, song thực tế khó thực hiện được.

Điều mất mùa, rớt giá, thị trường co hẹp

Sản xuất điều ở các tỉnh phía Nam đang đứng trước nhiều khó khăn, thử thách. Khó khăn không chỉ bởi diện tích trồng điều đã giảm 15.502 ha so với năm 2007, mà vấn đề đáng quan tâm hơn là điều đang bị mất mùa và rớt giá.

Tỉnh có diện tích điều lớn nhất nước ta là Bình Phước, vụ này bà con nông dân ở các huyện Bù Đăng, Bù Đốp, Lộc Ninh, Phước Long, Chơn Thành… như ngồi trên đống lửa. Hầu hết sản lượng thu hoạch của các nhà vườn đều giảm từ 50% đến 75% so với vụ thu hoạch năm 2008. Nông dân ở huyện Bù Đăng nói rằng, năm nay, do thời tiết mưa trái mùa, làm cho hoa không thụ được phấn. Vụ này sâu bệnh quá nhiều, nên quả hỏng, cây héo. Gia đình ông Phạm Văn Tân, ngụ ở xã Minh Hưng, huyện Bù Đăng có gần 10ha điều, vụ trước mỗi ngày gia đình ông thu hoạch được khoảng 180kg, nhưng vụ này chỉ thu được từ 30 đến 37kg/ngày. Ông Nguyễn Thượng Chiến, Trưởng phòng NN&PTNT huyện Bù Đăng cho biết: “Không chỉ bà con ở Minh Hưng, Đức Liễu mất mùa điều, mà bà con dân tộc S’tiêng ở Bom Bo cũng đang điêu đứng vì cây điều”. Già làng Điểu Lên, một gương điển hình về sản xuất giỏi ở Bom Bo đứng thẫn thờ trước vườn điều của mình. Vụ trước, hai vợ chồng ông và 4 người con, cùng hơn 10 người hái quả giúp khác phải làm vất vả cả ngày mới thu kịp quả chín. Vụ này, cả nhà ông đi mỏi cả chân mà mỗi ngày chỉ hái được hơn 40kg.

Chế biến điều nhân xuất khẩu ở Bình Phước

Nhưng điều già làng Điểu Lên buồn hơn là điều rớt giá thảm hại. Nếu theo quy luật “mất mùa, được giá” thì người dân đỡ tủi. Nhưng giá bán đầu vụ chỉ từ 9.500 đến 10.000 đồng/kg hạt, thì người dân chỉ có nước ngồi khóc. Đến nay, giá điều đã nhích lên khoảng 13.000-14.000 đồng/kg nhưng chẳng nhà ai còn nhiều để bán nữa.

Các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu cũng đang lao đao vì thị trường bị thu hẹp. Trong tình hình khủng hoảng kinh tế toàn cầu, thị trường các nước nhập khẩu điều lâu năm của Việt Nam như: Mỹ, Pháp, Anh, Đức, Nga… đều giảm sút nghiêm trọng. Ông Nguyễn Đức Thanh, quyền Chủ tịch Vinacas đã nói: “Giá điều sụt giảm không lo ngại bằng thị trường bị thu hẹp. Khi các doanh nghiệp chế biến hạt điều không xuất hàng đi được, thì người trồng điều sẽ gặp muôn vàn khó khăn”.

Tình hình xuất khẩu điều trong quý I năm 2009, chỉ đạt từ 38% đến 47% so với cùng kỳ năm 2008. Ông Lương Văn Hải, Giám đốc Công ty TNHH Hưng Phú (Bình Phước) cho biết: “Cùng thời gian này năm ngoái, chúng tôi đã xuất đi gần 250 tấn điều nhân, nhưng năm nay mới xuất được 120 tấn. Nếu tình hình không được cải thiện, công ty sẽ phải sản xuất cầm chừng”. Tại các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu hạt điều ở Bình Phước, Bình Dương, Đồng Nai, Tây Ninh và Long An đều rất khó tìm đơn đặt hàng.

Ổn định sản xuất và kích cầu tiêu thụ

Theo các nhà khoa học, việc sản lượng điều năm nay bị giảm sút không chỉ do mưa trái mùa, mà còn là do chưa được đầu tư chăm sóc đúng kỹ thuật và chưa có giống cây tốt để thay thế. Cuối năm 2008, giá vật tư, phân bón lên cao, làm cho nhiều nhà vườn không đủ sức chăm sóc điều chu đáo. Vì thế, tình hình sâu bệnh phát triển khá phức tạp, cộng thêm với mưa trái mùa làm cho tỷ lệ quả đậu thấp, nhiều cây điều ở Bình Phước, Đắc Nông bây giờ mới trổ hoa.

Cây điều đối với các tỉnh nam Tây Nguyên và miền Đông Nam Bộ vẫn là cây “xóa đói, giảm nghèo” và làm giàu. Ông Điểu Khưng, một người trồng điều lâu năm ở xã Bình Minh, huyện Bù Đăng cho rằng: “Chi phí cho trồng điều không cao như trồng cà phê, cao su hay ca cao trên cùng một diện tích. Nhưng để cây điều phát triển bền vững, người dân cần sự tư vấn về kỹ thuật, giống cây và quá trình chế biến, bảo quản ban đầu”. Theo khảo sát của Bộ NN&PTNT, hơn 80% diện tích trồng điều hiện nay đều diễn ra tự phát, không theo quy hoạch, ít được hướng dẫn về kỹ thuật trồng, chăm sóc của cơ quan chức năng. Vì vậy, năng suất, chất lượng thu hoạch bấp bênh. Không ít vườn giống cây đã bị thoái hóa.

Vinacas khuyến cáo các doanh nghiệp cần thận trọng trong việc xuất khẩu, không nên ký hợp đồng tràn lan với giá thấp làm rối thị trường và gây thiệt hại cho ngành điều. Các doanh nghiệp cần quan tâm hơn nữa đến thị trường trong nước. Khi hạt điều đến được các nhà hàng, khách sạn, các khu du lịch của chúng ta nhiều hơn, đó là tín hiệu mừng để chống suy giảm kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội. Thực tế, nếu quan tâm kích cầu tiêu thụ ở thị trường nội địa, các doanh nghiệp sẽ giảm được chi phí giá thành, thuế. Ngoài ra, các doanh nghiệp cũng rất mong Nhà nước xem xét giảm thuế thu nhập, cho giãn thời gian nộp thuế, nhanh chóng được hưởng lãi suất ưu đãi khi vay tiền của ngân hàng và giúp đỡ để thúc đẩy thương mại. Đó chính là động lực để ngành điều đứng vững và có điều kiện phát triển trong giai đoạn khó khăn hiện nay.

Bài và ảnh: LÊ PHI HÙNG