Nông dân xã Ea Knuếc, huyện Krông Pách (Đắc Lắc) đã mất hàng tỷ đồng khi ký gửi cà phê cho một doanh nghiệp, và doanh nghiệp này tự biến mình thành con nợ.

Thu hoạch cà phê ở Krông Pách, Đắc Lắc.

Lâu nay, người trồng cà phê ở Tây Nguyên có thói quen, sau thu hoạch cà phê, nếu chưa cần bán là họ sẽ mang cà phê ký gửi vào kho của các doanh nghiệp. Với thỏa thuận, bất cứ khi nào cần, người gửi đều có thể đến chốt giá bán cho chủ doanh nghiệp. Cách giao dịch này thuận lợi cho cả hai phía, người gửi thì có nơi bảo quản sản phẩm, lại được nhận trước một số tiền tạm ứng; còn phía doanh nghiệp thì thu gom trước được một lượng hàng lớn để kinh doanh. Thế nhưng, điều đáng nói là không ít doanh nghiệp đã lợi dụng lòng tin của nông dân. Khi làm ăn có lãi thì không sao, nhưng khi thua lỗ thì không chịu thanh toán cho người gửi theo như thỏa thuận.

Cơn sốt giá cà phê tăng lên đỉnh điểm, hơn 40.000 đồng/kg hồi đầu tháng 3 đã qua, nhưng những hệ lụy của nó với nhiều người dân ở huyện Krông Pách vẫn còn kéo dài, đến nay chưa giải quyết xong. Đầu tháng 1-2008, ông Nguyễn Văn Tài, chủ đại lý phân bón Tài Hiển, ở thôn Tân Bình, xã Ea Knuếc, đem 50 tấn cà phê hạt gửi vào kho của Công ty TNHH Phú Lộc, ở thị trấn Phước An, huyện Krông Pách. Đồng thời, ông Tài vay của Công ty Phú Lộc 1,1 tỷ đồng, với lãi suất là 1%/tháng, như là khoản ứng trước. Khi giá cà phê lên tới 40.000 đồng/kg vào đầu tháng 3, với 50 tấn, ông Tài tính toán có thể thu được 2 tỷ đồng. Trừ đi 1,1 tỷ đồng vay cùng lãi suất, đáng ra ông Tài được nhận lại gần 900 triệu đồng. Thế nhưng đến Công ty Phú Lộc chốt giá bán (40.000 đồng/kg) thì ông Tài chỉ được doanh nghiệp này tính giá thanh toán là 27.000 đồng/kg. Ông Tài cho biết, đòi mãi thì Công ty Phú Lộc chỉ trả thêm 250 triệu đồng, nhưng trả trước 100 triệu đồng, còn 150 triệu nợ đến năm 2009 mới trả. Như vậy, ông Tài mất trắng gần 650 triệu đồng.

Cũng trong tình cảnh như ông Tài, ông Lữ Châu, ở cùng thôn Tân Bình, chủ một đại lý nhỏ mua bán nông sản, phân bón đã mua 20 tấn cà phê với giá 30.000 đồng/kg, ký gửi vào kho của Công ty Phú Lộc để vay 220 triệu đồng với lãi suất 0,7%/tháng. Lúc giá cà phê lên 40.000 đồng/kg, ông Châu gửi thêm 10 tấn nữa. Nhưng đến nay, doanh nghiệp này chỉ chấp nhận thanh toán với giá 25.000 đồng/kg với 20 tấn cà phê đợt đầu, và 28.000 đồng/kg cho 10 tấn đợt sau. Ông Châu cho biết, tính ra bị thiệt hại 450 triệu đồng so thời điểm chốt giá.

Tương tự, những người trong thôn Tân Bình như ông Tịnh ký gửi 20 tấn cà phê, mất 300 triệu đồng, ông Thủy ký gửi 10 tấn, mất 140 triệu đồng… Bà Nguyễn Thị Đào ở thôn Tân Hòa gửi 30 tấn, doanh nghiệp không chịu thanh toán theo giá chốt bán 40.000 đồng/kg mà chỉ trả với giá 28.000 đồng/kg. Như vậy, mỗi tấn cà phê bà Đào mất đi 18 triệu đồng. Hiện bà Đào vẫn chưa chịu nhận tiền với giá doanh nghiệp đưa ra. Theo ông Hồ Vi, Giám đốc Công ty TNHH Lai Vi thì “Con số người bị lừa móc túi theo kiểu trên lên đến vài chục người, với số tiền vài tỷ đồng. Riêng gia đình tôi gửi 3 tấn, em ruột tôi 5 tấn, anh trai 5 tấn, vậy là đã tới 13 tấn rồi. Từ sau vụ này, tôi rút ra bài học nếu có cà phê thì phải chọn mặt gửi vàng, tìm những cơ sở đàng hoàng để ký gửi!”.

Vì sao mất hàng tỷ đồng mà người dân không thưa kiện?

Nhiều người bị thiệt hại cho rằng, chính họ đã có sơ hở khi làm hợp đồng gửi cà phê vay tiền với doanh nghiệp nên không biết kêu vào đâu. Lâu nay, việc người nông dân gửi cà phê cho doanh nghiệp và chốt bán khi giá cao đã phổ biến ở Tây Nguyên, có khi chỉ làm hợp đồng “miệng”, hoặc nếu có giấy tờ thì điều kiện thỏa thuận không rõ ràng, chủ yếu có lợi cho doanh nghiệp. Trong trường hợp gửi cà phê vào Công ty TNHH Phú Lộc, nhiều người dân ở xã Ea Knuếc cho rằng, họ bị lừa khi trong hợp đồng ghi rằng “thời hạn bán cà phê để thanh lý hợp đồng kể từ ngày 30-12-2008”, còn việc chốt giá bán vào bất kỳ thời điểm nào giá cao lại là “thỏa thuận miệng” với doanh nghiệp. Do vậy, họ “đuối lý” khi đưa vụ việc ra cơ quan pháp luật phân xử, đành phải chịu thiệt. Từ nhiều năm nay, tại Đắc Lắc đã xảy ra nhiều vụ tương tự như ở xã Ea Knuếc. Một số doanh nghiệp cũng đã bị kiện ra tòa, nhưng phần lớn đều rơi vào im lặng, bởi với những hợp đồng không rõ ràng, hoặc chỉ hợp đồng miệng, thì người dân luôn ở thế thua thiệt ngay cả khi nhờ pháp luật can thiệp. Cả tin và thiếu hiểu biết pháp luật, nhiều nông dân đã phải chấp nhận bài học đắt giá cho cung cách làm ăn thời kinh tế thị trường.

Bài và ảnh: BÌNH ĐỊNH-TRẦN NGỌC