Cà phê Việt Nam liên tục được mở rộng diện tích, số lượng cũng ngày càng tăng lên, trong khi thói quen lao động sản xuất của người trồng lẫn phương thức “tranh mua, giành bán” của các tiểu thương, doanh nghiệp khi cà phê được giá đã đẩy chất lượng cà phê Tây Nguyên ngày càng xuống thấp, giảm khả năng cạnh tranh trên thị trường thế giới… Trong khi đó, thị trường cà phê thế giới và người tiêu dùng thì ngày một khắt khe hơn về chất lượng. Vậy đâu là giải pháp phù hợp để nâng cao chất lượng cà phê thời gian tới?

Mặc dù sản lượng cà phê nhân cả nước hiện đứng thứ 2 trên thế giới, sản lượng cà phê vối (Robusta) đang dẫn đầu và chiếm tới 43% thị phần cà phê toàn cầu. Nhưng có một thực tế đáng báo động khi kim ngạch xuất khẩu cà phê Việt Nam chỉ đứng hàng thứ 5 thế giới!

Ở Tây Nguyên, diện tích cà phê chiếm gần 80% diện tích cà phê cả nước, sản lượng cà phê nhân đạt gần 540.000 tấn/năm, nhưng tại đây vẫn đang đối mặt với tình trạng ngày càng thuyên giảm về chất lượng.

Tuốt cả trái chín lẫn chưa chín, một kiểu thu hoạch không hiệu quả ở Tây Nguyên

Theo báo cáo khảo sát của Viện Khoa học kỹ thuật Nông – Lâm nghiệp Tây Nguyên, chất lượng cà phê Tây Nguyên nói riêng và cả nước nói chung đều không đồng đều về kích thước hạt, hạt bị dị dạng, kích thước hạt nhân nhỏ (tỷ lệ R1 từ 25 đến 23%), tỷ trọng hạt đạt rất thấp khi trọng lượng 100 nhân chỉ đạt từ 12,5 đến 13 gam! Bên cạnh đó, do đặc tính của giống và quá trình canh tác, lao động sản xuất của nông dân trồng cà phê không khoa học khiến cà phê nhân mắc một số lỗi về màu sắc hạt như đen, tía, nâu đậm, vỡ… nên chất lượng kém rất khó chen vào các thị trường mang tính cạnh tranh cao.

Tại cuộc Hội thảo “Nâng cao chất lượng cà phê Tây Nguyên”, tham luận của các chuyên gia đầu ngành cà phê đều nhận định ba nguyên nhân chính và được xem là quan trọng nhất khiến chất lượng cà phê ngày một thuyên giảm: Thứ nhất: việc thu hái cà phê xanh, non khi tỷ lệ quả chín trên cây chỉ đạt từ 10 đến 20% theo thói quen lao động, phơi sấy không đúng kỹ thuật… của người nông dân bất chấp khi hái cà phê xanh, non thì năng suất và sản lượng sẽ giảm khoảng từ 20 đến 35%. Quan điểm chung của các hộ nông dân trồng cà phê là bảo vệ thành quả lao động của mình khi giá cà phê trên thị trường càng cao thì nạn trộm cắp cà phê lại diễn biến ngày càng phức tạp.

Thứ hai, với thủ thuật mua bán trên thị trường nội địa như hiện nay, mỗi khi cà phê được giá thì tình trạng tranh mua, tranh bán của các tiểu thương, các doanh nghiệp chỉ chạy theo số lượng mà “quên” đi chất lượng sản phẩm đã thúc đẩy người dân thu hoạch cả cà phê non, cà phê xanh tràn lan, không sàng, lọc phân loại mà chỉ cốt khối lượng nhiều để tính giá cao. Khi giá cà phê đang được giá, các tiểu thương, doanh nghiệp thu mua cứ tung tiền ra mua cà phê mà không cần phải kiểm tra chất lượng, miễn sao thu mua được càng nhiều càng tốt! Thậm chí có người còn “mua non” khi cà phê còn trên cây nhưng nhiều nông dân cần tiền tái đầu tư thì người mua sẵn sàng ứng trước với “hợp đồng” là đem cà phê trả nợ. Được biết, nhiều tiểu thương buôn bán lẻ cà phê thường lập thành thói quen sử dụng “thủ thuật” là đến các cơ sở chế biến, phân loại mua lại số cà phê “lọt sàng” (cà phê đã bị thải loại sau khi phân loại), sau đó trộn lẫn với số cà phê thu mua được trong dân rồi đem đến các cơ sở chế biến bán lại và cứ thế, số lượng cà phê bị thải loại này được mua đi, bán lại và cuối cùng được trà trộn vào chính phẩm. Như vậy, người trồng có phần không quan tâm tới chất lượng sản phẩm bởi khi thu hoạch thế nào cũng có người mua.

Điều khiến các chuyên gia đầu ngành quan tâm nhất khi hầu hết các đơn vị, trang trại, tập thể hộ nông dân sản xuất cà phê đều chưa hướng đến việc sản xuất cà phê có chứng chỉ (chứng chỉ sản xuất cà phê bền vững).

Theo nhận định của Hiệp hội Cà phê - ca cao Việt Nam (VICOFA): Hiện cả nước vẫn chưa có cơ quan nào là đầu mối để kiểm tra, giám sát và quản lý chất lượng cà phê xuất khẩu. Chính vì vậy, từ nhà nông cho đến các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh cà phê đang vận động theo hướng “mạnh ai nấy làm” khiến chất lượng cà phê nhân Tây Nguyên nói riêng và Việt Nam nói chung giảm rõ rệt, ảnh hưởng đến uy tín của cà phê Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Mặc dù tình trạng kém chất lượng cà phê nhân tại khu vực Tây Nguyên đã được các chuyên gia nhìn nhận rõ nét. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện nay, những tranh luận trong các Hội thảo vẫn chưa một địa phương nào trong khu vực áp dụng ngoài những mô hình và việc cung ứng các giống cà phê vối TR4, TR5, TR6, TR7, TR8 tại các Trung tâm nghiên cứu thực nghiệm các tỉnh. Trong khi đó, 5 giải pháp để nâng cao chất lượng cà phê Tây Nguyên mặc dù đã được xác định qua các giải pháp cải thiện giống; thay đổi tập quán canh tác của người nông dân; thu hoạch, chế biến và quản lý chất lượng cà phê bằng cách thu mua theo chất lượng sản phẩm; định hướng sản xuất cà phê có chứng chỉ và đẩy mạnh công tác quản lý của các cơ quan chức năng đối với chất lượng mặt hàng nông sản xuất khẩu này hiện vẫn chưa được quan tâm đúng mức.

Rất nhiều cuộc Hội thảo đã được tổ chức tại các tỉnh Tây Nguyên, các biện pháp nhằm nâng cao chất lượng cà phê Tây Nguyên đã được nêu ra thế nhưng cho đến hiện nay, có một thực tế hiển hiện khi định hướng của các cơ quan chức năng và những người trực tiếp gắn với cây cà phê - người nông dân và các tiểu thương, doanh nghiệp - hiện vẫn chưa tìm được tiếng nói chung nên “mạnh ai nấy làm”. Đứng trước thực trạng này, đến bao giờ chất lượng cà phê Tây Nguyên nói riêng và Việt Nam nói chung mới được cải thiện?

Bài và ảnh: Lê Quang Hồi