QĐND Online - Làng Sò, đó là tên gọi của thuộc thôn 8, xã An Ninh Đông (Tuy An – Phú Yên) đã xuất hiện cách đây hàng chục năm khi phát hiện đầm Ô Loan có sò huyết giá trị. Cũng từ đó, phụ nữ của cái làng ven phá này chuyên nghề săn sò, còn đàn ông thì lại ở nhà cấy lúa. Để có được ký sò đổi chữ cho con, cũng có lúc họ cũng phải đánh đổi cả máu và nước mắt…

Thủ  lĩnh Sò huyết Ô  Loan

 “Sò dậy trên đầm từ ngày 10 tháng giêng và cũng là sự xuất hiện trở lại trong vòng 5 năm lại đây. Sò huyết quay trở lại là nhờ cơn bão lũ số 11 vừa qua đã bứt phá cửa biển, nếu không có lũ chắc đầu năm nay bà con 5 xã quanh đầm này sẽ bị đói”, chị Nguyễn Thị Xe, 56 tuổi trú tại thôn 8, xã An Ninh Đông cho biết.

Tìm  đường về làng Sò, chúng tôi phải mất nửa buổi trời rồng rắn, qua tới ba cái chợ làng dậy mùi cá tôm, cua ghẹ mới nghe được tiếng leng keng từ dụng cụ đồ nghề của mấy thủ lĩnh săn Sò phát ra. Chị Xe tự hào nói: “Vốn sinh ra ở cái làng này chưa một lần rời xa, săn sò từ lúc 20 tuổi đến nay đã trên 35 năm tuổi nghề, không trừ một thứ gì miễn là nó đổi được bát cơm cho các con. Săn sò cũng phải có kinh nghiệm, chỉ gắp bằng chân thôi nhưng tôi đố cô ra đấy mà gắp được một con…”.

Chị Xe chuẩn bị lên đường gắp sò

Như có một tiếng nói chung trong làng, nhà nhà sát vách nhau, mọc lên trên bãi cát nham nhở. Chúng tôi đến đây được xem như là khách lạ. Với làng sò này, ngoài các đầu nậu mua sò ra thì quanh năm bà con chỉ biết quây quần chung sống và hú nhau một tiếng nhỡ khi gặp chuyện đau buồn. Chị Châu Thị Cử, một “thủ lĩnh” có 40 năm kinh nghiệm săn sò nói:

 “Năm nay hàu chưa rậy (chưa sinh), còn sò thì đã xuất hiện nhiều. Từ đầu tháng giêng đến nay bà con chúng tôi có cái ăn là cũng nhờ nó. Mấy năm trước sò mất tích đúng vào giai đoạn giáp hạt này, lúc đó chỉ có con hàu thay thế nhưng cũng trắc bằng lắm; hàu nhiều nhưng giá cả không ăn thua gì so với con sò đâu. Lũ quét sạch của cải trong làng, may ra năm nay sò huyết dậy, giá cả lại cao nên bà con làng Sò này mừng lắm”.

Bắt sò phải tính ngày

Cứ theo thông lệ, một tháng có hai ngày sò huyết nổi lên mặt bùn. Đến những ngày đó, ngoài những người rải rác ở các thôn của xã bên ra đầm, thì ở làng Sò cả nhà cùng xuống đầm tìm bắt con vật quý, hiếm và giá trị này.

Chị  Xe cười nói: “Ở làng này, qua bao đời nay, dù con sò ở ngoài đầm Ô Loan mênh mông là thế, nhưng chúng tôi đều tính được hết. Tính mùa chúng rậy, tính ngày chúng dậy, tính được cả chất lượng trên mỗi màu da của nó… Có như thế nó mới xứng với tên gọi làng Sò chúng tôi chứ”.

Theo chị Xe, sò huyết dậy vào thời điểm là 11/26-2; 13/27-3, 14/25-4; 9/23-5 và 7/19-6… âm lịch. Vào những ngày ấy, bà con làng Sò phải dậy từ lúc nửa đêm và chuẩn bị đồ nghề ra đầm sớm chừng nào hay chừng ấy và ngâm mình suốt một ngày đến chập choạng tối ngày hôm sau mới có phân nửa thau sò huyết mang về.

Dù không ra đầm đánh bắt sò được như mọi người, nhưng cụ Nghinh 78 tuổi vẫn vanh vách đọc cách lượm sò bên đầm Ô Loan. Cụ kể lại: “Bắt sò chỉ bắt bằng chân chứ không bao giờ lặn được. Sò huyết nó nằm cách xa nhau lắm, một vòng đi của mình dài chừng 3-5km cũng chỉ gắp được dăm con. Bắt sò đòi hỏi người phải cao, chân phải dẻo, tay phải dài và đặc biệt là dụng cụ đồ nghề để bắt nó là do mình tự chế ra, mua ngoài chợ coi như là thất bại ngay từ trên bờ”.

Với 95% dân thôn 8, xã An Ninh Đông, nghề bắt sò huyết bên đầm Ô Loan là cái nghề truyền kiếp. Mấy nămvề trước, sò huyết đột nhiên mất tích, một con cũng tìm không ra, người dân ven đầm Ô Loan chỉ còn cách là cào nghêu, đục hàu kiếm gạo. Có cả thảy 5 xã (An Cư, Anh Ninh Đông, An Hải, An Hòa, An Hiệp) trên huyện Tuy An mưu sinh xung quanh đầm Ô Loan.

Một góc eo đầm Ô Loan

Làng Sò dậy tiếng

Theo “lịch vụ”, khi chúng tôi đến làng Sò vào lúc chưa đến ngày dân đi bắt, nhưng đâu đó đã nghe tiếng leng keng đồ nghề đã được chuẩn bị sẵn. Thắc mắc rằng sao chưa đến ngày mà mọi người chuẩn bị đồ nghề sớm vậy thì được giải đáp rằng, “để lấy ngày đó cô”.

Anh Huỳnh Ngữ trú xã An Ninh Đông, một chủ ghe chuyên chở bà con ra đầm Ô Loan bắt sò  huyết tâm sự: “Cứ đến ngày sò dậy ngoài đầm thì bà con ở làng tập hợp lại chừng trên dưới 100 người ra bến đò chờ sẵn. Một lượt đi về là 4.000 đồng/người, ghe tui phải chở đến 2 lượt mới hết. Ra đến vùng bắt sò, thay vì đợi để chở bà con quay về lúc trời sẩm tối, tui cũng học hỏi được một ít kinh nghiệm, nhảy xuống đầm cùng gắp sò về bán thu thêm được dăm bảy chục ngàn đồng chứ chạy về lại thêm tốn dầu”.

Vì giá cả của sò huyết khá cao, từ 50-70 ngàn/kg nên người dân làng sò không mấy thất vọng mỗi khi ra đầm. Anh Ngữ trầm trồ: “Trước đây mỗi khi chở bà con ra đầm, khi về chỉ chở được một phần tư số người vì họ săn được sò nhiều quá. Nay thì số sò họ săn cả ngày không bằng 1 tiếng đồng hồ trước đây, mặc dù giá cả không thay đổi là bao nhưng với bà con chuyên nghề săn sò huyết ở đây thì thà ít còn hơn mất trắng”.

Anh Ngô Văn Yêm, Phó chủ tịch xã An Hải khẳng định: “An Hải cũng như các xã bạn quanh đầm Ô Loan, đều có chung một nghề là đánh bắt thủy sản trên đầm. Qua bao nhiêu năm, nguồn sống của người dân năm xã nơi đây cũng từ đó mà ra thì nguồn hải sản trên đầm không cạn kiệt sao được”.

Mới đây, Trung tâm giống và kỷ thuật Thủy sản Phú  Yên đã có cuộc khảo sát và tiến hành Hội thảo với chuyên đề “Bảo vệ và phát triển nguồn lợi sò huyết đầm Ô Loan” vào đầu tháng 12-2009. Chị Lê Thị Hằng Nga, Phó giám đốc trung tâm cho biết: “Khi nguồn sò huyết trên đầm Ô Loan đã cạn kiệt đến mức báo động thì Trung tâm đã tiến hành xây dựng mô hình bảo tồn loài sò huyết trên đầm Ô Loan, mua gần 500kg sò giống mang về nuôi thử ngiệm cũng đã cho kết quả khả thi. Đầu năm nay, khi cửa biển đã bứt, nguồn sò huyết tự nhiên xuất hiện khá dày đặc trên đầm Ô Loàn thì bà con làng Sò lại tấp nập đổ xô ra khai thác. Cứ tình trạng khai thác quá tải thế này, nay mai sò huyết sẽ cạn kiệt?”.

Bài và ảnh: Lý  Hương