Trong cuộc gặp với chúng tôi mới đây, ông Nguyễn Thọ Trí, Phó chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cho biết, đến thời điểm này, các doanh nghiệp trong nước đã xuất khẩu (XK) được gần 5,4 triệu tấn gạo, đạt giá trị kim ngạch gần 2,2 tỉ USD, tăng 36% so với cùng kỳ năm 2008. Bên cạnh đó, lượng hợp đồng xuất khẩu gạo đã ký đạt 6,041 triệu tấn, mức cao nhất kể từ khi Việt Nam có gạo xuất khẩu. Lượng gạo đã tăng so với nhiều năm, thế nhưng liệu chất có tăng?

Giá gạo xuất khẩu “vênh” nhiều so với Thái Lan!

Thực tế, xuất khẩu gạo không chỉ là vấn đề nhạy cảm, có liên quan đến an ninh lương thực, mà đôi khi lại xảy ra nghịch lí: Nếu “phát” giá cao sẽ lợi cho doanh nghiệp và người sản xuất trong nước nhưng lại khó cạnh tranh, tiêu thụ. Còn nếu bán giá thấp, dễ bị “quy” là bán phá giá, và giá thu mua lúa hàng hóa trong nước cũng sẽ giảm, người nông dân bị thiệt thòi.

Ảnh minh họa/internet.

Tại cuộc hội thảo “Điều hành xuất khẩu gạo, thực trạng và giải pháp” do Trung ương Hội Nông dân Việt Nam tổ chức mới đây, nhiều chuyên gia cho rằng, hiện giá gạo XK của nước ta bị thua kém khá xa so với gạo Thái Lan. Ông Nguyễn Đình Cung, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lí kinh tế Trung ương nêu dẫn chứng: Nếu tính vào thời điểm tháng 6-2008, giá thóc ở Việt Nam thấp hơn Thái Lan hơn 30%, trong khi giá gạo XK của Thái Lan lại hơn Việt Nam là 12%. Tuy nhiên đến thời điểm hiện tại khoảng cách này đã “doãng ra” đến hơn 20%. Vì sao? Theo nhận định của ông Cung “Hiện chúng ta mới chỉ quan tâm đến số lượng xuất khẩu, còn cái đáng quan tâm là lợi ích của người nông dân được bao nhiêu trong số đó thì chưa ai nắm bắt được”?

Đồng tình với quan điểm này, ông Phạm Văn Bền, Phó giám đốc công ty cổ phần Tháp Sơn, Đồng Tháp cho biết, trong 2 năm trở lại đây cứ sau vụ Đông Xuân là giá lúa gạo lại rớt thê thảm, điều này trước kia chưa từng xảy ra. Giá lúa gạo từ đỉnh cao lại sụt giảm trầm trọng và nhanh chóng trong một khoảng thời gian ngắn khiến nhiều doanh nghiệp gặp “tai nạn” vì chính sách điều hành XK gạo. Song, thiệt hại lớn nhất vẫn là người nông dân. Cũng theo phân tích của ông Bền, chi phí “đầu vào” của người nông dân cho sản xuất lúa gạo là rất lớn, chiếm từ 70 đến 75%, do vậy, việc áp dụng giá sàn thu mua trong thời gian dài là không hợp lí. Giá đầu vào thường xuyên tăng dẫn đến chi phí để sản xuất cũng tăng theo, việc áp dụng giá sàn thu mua để đảm bảo cho người nông dân có lãi 30% trở lên là hợp lí, song mức giá phải được điều chỉnh linh hoạt theo thời vụ.

Quá trình sản xuất phải gắn với tiêu thụ

Theo ông Nguyễn Trí Ngọc, Cục trưởng Cục Trồng trọt (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), dự kiến tổng sản lượng năm 2009 cả nước sẽ đạt 38,9 triệu tấn thóc, vượt qua 2008 - năm được coi là sản xuất lúa gạo đạt mức cao nhất từ trước tới nay. Do vậy, vấn đề  đặt ra, làm sao tiêu thụ được lúa hàng hóa cho nông dân và quan trọng hơn là đảm bảo cho người nông dân có lãi 30% như chỉ tiêu mà Chính phủ đưa ra.

Liên quan đến chất lượng gạo giữa Việt và Thái Lan, ông Nguyễn Trí Ngọc luận giải: “Nếu so sánh chất lượng gạo giữa ta và Thái Lan sẽ vô cùng khập khiễng. Dân số Việt khoảng 86 triệu người, diện tích đất canh tác gần 4,1 triệu ha, trong khi đó Thái Lan chỉ khoảng 65 triệu người nhưng diện tích đất canh tác lên tới hơn 9 triệu ha. Bài toán của chúng ta là phải thâm canh, tăng năng suất, nghiên cứu các loại giống mới, có thời gian tăng trưởng nhanh, chịu được giá rét, hạn hán… đồng thời hướng tới quá trình sản xuất gắn bó chặt chẽ với tiêu thụ. Chẳng hạn, nếu có khách hàng đặt những loại gạo chất lượng cao thì ta vẫn đáp ứng tốt.

Theo nhận định của nhiều chuyên gia, giá lúa gạo XK của Việt xuống thấp là do việc điều tiết của VFA còn cứng nhắc. Ông Nguyễn Đình Cung cho biết: Điều tiết XK lúa gạo thời gian qua còn áp dụng mệnh lệnh hành chính, thiếu thông tin đối với doanh nghiệp nhỏ và người nông dân.  Xuất khẩu gạo vẫn chưa thực sự là một cuộc chơi bình đẳng. Trong thời gian tới, phải tiến tới công khai minh bạch, để người nông dân có tiếng nói, phải bảo đảm lợi ích thiết thực cho người nông dân. Chúng ta nên xây dựng hệ thống thông tin tự động về XK lúa gạo, để người nông dân nắm bắt được tín hiệu, thông tin về thị trường và điều chỉnh việc sản xuất. Không những vậy, các doanh nghiệp cũng căn cứ vào thông tin thị trường, nguồn cung lúa gạo để chủ động lên kế hoạch XK.

Phó chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội Lê Quốc Dung phân tích: XK gạo ngoài mục đích thương mại còn làm sao để người nông dân cảm thấy gắn bó với nghề trồng lúa, tự hào về cây lúa. Cần khắc phục việc tự chúng ta kéo giá thị trường, phải làm được giá ở mức tốt nhất để giải quyết hài hòa lợi ích cho cả người sản xuất, chế biến và lưu thông chứ không đơn thuần thỏa mãn ở việc lượng xuất khẩu cao. Nhà nước cần có kế hoạch điều tiết thị trường, có chính sách hỗ trợ trực tiếp đến nhà sản xuất - lưu thông - xuất khẩu một cách hợp lí để đảm bảo lợi ích trước mắt và lâu dài, đẩy các “nhà” lại gần nhau hơn. Đồng thời cũng cần cấu trúc lại Hiệp hội Lương thực cho phù hợp theo hướng có tiếng nói của người sản xuất, của Hội Nông dân và của doanh nghiệp để giải quyết các xung đột lợi ích.