Nếu muốn công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn thì phải “dồn điền, đổi thửa” để tạo ra những thửa ruộng lớn tiện cho việc quy hoạch, áp dụng cơ giới hóa, khoa học kỹ thuật. Phần lớn các nhà quản lý, các nhà khoa học cho đến người nông dân đều khẳng định điều này. Tuy nhiên, tốc độ thực hiện dồn điền, đổi thửa hiện nay ở các địa phương rất chậm, nhiều nơi “giậm chân tại chỗ”. Tại sao vậy?

Những lợi ích thấy rõ

Theo báo cáo của Cục Kinh tế hợp tác và phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), năm 2003, cả nước có 75 triệu thửa đất, bình quân mỗi hộ có 6,8 thửa với khoảng 0,3-0,5ha/hộ trong đó đất lúa từ 200 đến 400m²/thửa, đất rau và các loại cây màu khác thường dưới 100m²/thửa, đất trồng cây lâu năm, cây cho thu nhập cao còn manh mún hơn… Sau khi “dồn điền, đổi thửa”, số thửa đất bình quân giảm 50-60%, có nơi giảm tới 80%, diện tích mỗi thửa tăng bình quân gấp 3 lần. Ruộng đất liền khoảnh, liền khu đã tạo điều kiện cho người nông dân cải tạo đồng ruộng, thâm canh, chuyển đổi cơ cấu cây trồng… đạt mức thu nhập từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng/ha. Mặt khác, dồn điền, đổi thửa đã làm tăng diện tích đất canh tác do giảm được phần đất dùng để làm bờ ruộng vốn chiếm từ 2 đến 4% tổng diện tích đất canh tác. Cụ thể, tại tỉnh Hưng Yên, sau khi dồn điền, đổi thửa, diện tích đất nông nghiệp toàn tỉnh đã tăng từ 89.000ha lên 92.309ha.

Nông dân ven sông Đuống trồng ngô lai năng suất cao. Ảnh: Minh Trường

Tiến sĩ Nguyễn Tiến Định, cán bộ Trung tâm Phát triển nông thôn (Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông thôn), cho biết, dồn điền, đổi thửa đã giúp nâng cấp hệ thống cơ sở hạ tầng giao thông, thủy lợi nội đồng là cơ sở để tăng năng suất, sản lượng của các vật nuôi, cây trồng. Kết quả điều tra tại 6 xã thuộc 4 tỉnh: Hải Dương, Hà Nam, Vĩnh Phúc, Thái Bình cho thấy diện tích đất giao thông, thủy lợi tăng từ 2 đến 20%, tỷ lệ đất chuyển đổi từ trồng lúa kém hiệu quả sang làm trang trại kết hợp chăn nuôi, trồng cây ăn quả, nuôi trồng thủy sản đạt từ 32 đến 63%. Đáng chú ý, diện tích đất canh tác sau dồn điền, đổi thửa của các loại hộ có sự biến động lớn do nhóm hộ khá đấu thầu, thuê thêm đất công để mở rộng sản xuất. Từ đó, thu nhập của các hộ đều tăng nhanh, đặc biệt tại những vùng chuyển đất lúa sang trồng cây ăn quả, nuôi trồng thủy sản có thể tăng thu nhập gấp 2-3 lần so với trước khi dồn điền đổi thửa. Ông Nguyễn Hữu Trượng, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Bắc Ninh cho biết, chỉ riêng việc dồn điền, đổi thửa và chuyển đổi 2.991ha ruộng trũng sang nuôi trồng thủy sản đã tăng thu nhập cho nông dân 3-4 lần.

Tại sao người dân vẫn e dè?

Mặc dù lợi ích kinh tế, xã hội của công tác dồn điền, đổi thửa đã rõ ràng nhưng tại hầu hết các tỉnh, số lượng thửa đất/hộ dân vẫn còn cao. Sau 8 năm thực hiện, đến nay mới chỉ có 2/9 tỉnh đồng bằng sông Hồng báo cáo hoàn thành việc dồn điền, đổi thửa, đó là Hà và Bắc Ninh. Tuy nhiên, ngay tại Bắc Ninh, tỉnh được coi là điểm sáng trong công tác “dồn điền, đổi thửa” thì hiện mức độ manh mún vẫn rất cao với 7 thửa/hộ. Ông Nguyễn Nhân Chiến, Phó chủ tịch thường trực UBND tỉnh Bắc Ninh cho biết, thời gian tới, tỉnh tiếp tục thực hiện “dồn điền, đổi thửa” lần 2 để trung bình mỗi hộ chỉ còn khoảng 3 thửa.

Tại diễn đàn “Công tác dồn điền, đổi thửa phục vụ CNH-HĐH nông nghiệp nông thôn” do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường và UBND tỉnh Bắc Ninh phối hợp tổ chức, các đại biểu đều nhất trí thừa nhận, tốc độ “dồn điền, đổi thửa” hiện còn quá chậm so với nhu cầu. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các địa phương cho rằng hiện người nông dân chưa hăng hái thực hiện chủ trương trên. Kết quả của cuộc khảo sát do Viện quy hoạch và thiết kế nông nghiệp tiến hành tại 563 hộ nông dân cho thấy 100% số hộ đều công nhận rằng ruộng đất manh mún đã thành lực cản lớn đối với sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, không phải ai được hỏi cũng tán thành chủ trương “dồn điền, đổi thửa”.

Nguyên nhân khiến họ chưa tán thành, hoặc chưa thực hiện việc chuyển đổi là do niềm tin trong dân về sự thành công khi áp dụng chủ trương trên là chưa cao. Trong số hộ chưa tán thành thì 30% cho rằng đang sản xuất bình thường, không muốn chuyển đổi, 50% số hộ muốn chuyển đổi nhưng ngại rủi ro, 20% còn lại thì không tin vào sự công bằng, dân chủ và khách quan trong quá trình “dồn điền, đổi thửa”. Như vậy, yếu tố tâm lý đã có vai trò quyết định cho sự lựa chọn của người dân.

Nên xem lại tư duy làm chính sách

Một trong những khó khăn lớn, làm chậm tốc độ thực hiện “dồn điền, đổi thửa” ở các địa phương chính là kinh phí đo đạc, cấp “sổ đỏ” cho người dân khoảng từ 4 đến 11 triệu đồng/ha, một số tiền lớn so với thu nhập của nông dân. Vì vậy, nhiều địa phương đã phải bán một số diện tích đất công ích để lấy chi phí phục vụ cho công tác “dồn điền, đổi thửa”. Ông Hồ Xuân Hùng, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, thừa nhận thực tế này và cho biết, Bộ đã kiến nghị hỗ trợ kinh phí đo đạc, cấp sổ đỏ cho nông dân. Ngoài ra, cần nhanh chóng hoàn thiện hành lang pháp lý cho dồn điền, đổi thửa, bởi đến nay các địa phương chủ động triển khai là chính trong khi chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể từ Trung ương.

Tình trạng manh mún ruộng đất chủ yếu là ở đồng bằng sông Hồng. Khu vực này có 26.353.080 thửa ruộng chia cho 2.815.934 hộ, trung bình mỗi hộ 8,5 thửa. Manh mún ruộng đất ở đồng bằng sông Hồng cũng như ở các vùng kinh tế khác tập trung chủ yếu trên các loại đất trồng cây hằng năm. Đất có hiệu quả kinh tế càng cao thì mức độ manh mún càng lớn.

Theo tính toán của Viện Quy hoạch và Thiết kế nông nghiệp thì tổng kinh phí cho “dồn điền, đổi thửa” tại 2.011 xã ở đồng bằng sông Hồng lên tới hơn 100 tỷ đồng. Nói về kinh nghiệm thực hiện “dồn điền, đổi thửa”, ông Ngô Đại Ngọc, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hà Nội cho biết, vì thành phố hỗ trợ đầu tư cơ sở hạ tầng nội đồng cho nông dân nên công việc trên ở Hà Nội được tiến hành khá tốt. Các hộ nông dân tự thỏa thuận chuyển đổi với nhau hoặc cùng tập trung sản xuất một loại sản phẩm tại khu vực nhất định.

Các chuyên gia đều cho rằng phải gắn dồn điền, đổi thửa với quy hoạch lại đồng ruộng, tổ chức lại sản xuất để tăng thu nhập cho người nông dân, giảm chi phí. “Dồn điền, đổi thửa” mới là bước đầu của quá trình tích tụ ruộng đất, tiến lên làm ăn lớn. Vì vậy, vấn đề đặt ra là phải tạo cơ chế để khuyến khích hình thành các vùng sản xuất nông sản hàng hóa lớn, cơ chế để người dân tích tụ ruộng đất, giải quyết các vấn đề xã hội, việc làm cho lao động nông nghiệp dôi dư…

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hồ Xuân Hùng nhấn mạnh, cần phải đẩy mạnh tuyên truyền để người nông dân hiểu rõ việc thực hiện “dồn điền, đổi thửa” là vì lợi ích kinh tế cho nông dân. “Khi người dân thấy rõ được lợi ích là dành cho mình, tôi tin mọi chủ trương sẽ được ủng hộ”. Ông nói. Theo ông, cần phải rà soát, sửa đổi một số chính sách vốn có lợi cho cơ quan quản lý nhiều hơn là có lợi cho nông dân.

Hồ Quang Phương