Hàng chục héc-ta đất canh tác “hai lúa” của huyện Từ Sơn (Bắc Ninh) đã được thu hồi để xây dựng khu đô thị mới Từ Sơn

Bao nhà máy, khu công nghiệp bề thế, hiện đại mọc lên. Những khu đô thị mới, nhà cao tầng to, đẹp với những công trình phúc lợi công cộng hoành tráng “bắt mắt” đã được khánh thành... Đó là những đổi thay kỳ diệu, hiện hữu trên nhiều vùng quê. Tuy nhiên, về mặt xã hội, sau khi người nông dân bị thu hồi đất, đã nảy sinh những hệ lụy trái chiều. Vậy đâu là giải pháp khắc phục thực trạng này?

“Bờ xôi, ruộng mật” giảm dần!

Tôi gặp anh Nguyễn Văn Tăng, 35 tuổi, khi anh đang nhàn tản ngồi tán gẫu ở “chợ lao động” - đoạn dốc Bưởi, Tây Hồ (Hà Nội). Tôi mời Tăng ghé tạm quán cóc ven đường. Vài chén chè đặc, dăm điếu thuốc lá thơm, gia cảnh, nỗi niềm của anh hiện dần sau làn khói bạc.

Tăng kể: Quê anh thuộc huyện Bình Xuyên, Vĩnh Phúc. Khi tỉnh có chủ trương xây dựng khu công nghiệp Bá Thiện, toàn bộ đất ở và một phần đất nông nghiệp của gia đình anh bị thu hồi phục vụ cho dự án. Địa phương bố trí gia đình đến khu tái định cư, cấp gần 200 mét vuông đất, nay đã dựng nhà, đường giao thông, điện, nước đủ cả... Chỉ có điều, dù có “đô thị hóa” thì gia đình anh vẫn là nông dân, nghĩa là phải sống bằng nghề làm ruộng. Diện tích đất canh tác còn lại rất ít, vào chính vụ chỉ “làm vèo” là xong. Vậy nên, những lúc nông nhàn, anh lên Hà Nội kiếm việc, mong phụ thêm thu nhập cùng vợ nuôi hai đứa con…

Những lao động phổ thông như anh nông dân Nguyễn Văn Tăng từ các địa phương lên thành phố kiếm việc ngày càng nhiều. Vĩnh Phúc là một trong những tỉnh có tốc độ đô thị hóa nhanh, vì thế, số người “bị thu hồi đất, bị mất việc làm” cũng rất cao. Theo số liệu của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN-PTNT) Vĩnh Phúc, từ năm 1997 đến nay, tỉnh đã thu hồi gần 4.000ha đất nông nghiệp (với tổng số gần 10.000 hộ) để bàn giao cho 600 dự án xây dựng khu công nghiệp, khu đô thị và kết cấu hạ tầng. Diện tích đất bị thu hồi bình quân 650 mét vuông/hộ, tỉ trọng lao động mất việc làm sau thu hồi đất là 15%, thiếu việc làm là 25%, và số lao động bị ảnh hưởng do thu hồi đất lên tới hơn 40.000 người.

Trên phạm vi cả nước, theo kết quả điều tra, khảo sát của Bộ NN-PTNT, trong 5 năm (từ 2001 đến 2005), tổng diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp, đô thị và các công trình phúc lợi công cộng là 366,44 nghìn héc-ta, chiếm 3,89% đất nông nghiệp đang sử dụng (bình quân mỗi năm thu hồi 73,29 nghìn héc-ta). Đồng bằng sông Hồng có diện tích bị thu hồi lớn nhất (chiếm tới 4,4%). Theo ông Lã Văn Lý, Cục trưởng Cục Hợp tác xã và Phát triển nông thôn, khảo sát tại 16 tỉnh, thành phố trọng điểm về thu hồi đất cho thấy, trong tổng số diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi thì đất sản xuất “hai lúa”, thuộc diện “bờ xôi, ruộng mật” chiếm khoảng 89%. Với tốc độ công nghiệp hóa, “đô thị hóa” như hiện nay, chắc chắn diện tích đất phục vụ sản xuất nông nghiệp sẽ tiếp tục giảm.

53% số hộ có thu nhập giảm so với trước

Không thể phủ nhận những lợi ích lớn lao, lâu dài của việc triển khai các dự án, tuy nhiên, quá trình thu hồi đất của nông dân, chuyển đổi mục đích sử dụng đã có những vấn đề xã hội mới nảy sinh. Bà Phan Lệ Xiêm, Phó Ban kinh tế, Trung ương Hội Nông dân Việt cho biết: Nhiều nông dân thiếu việc làm có nguyên nhân từ sự “thất hứa” của các doanh nghiệp đầu tư. Trước khi đầu tư, chủ dự án nào cũng hứa sẽ sử dụng lao động tại địa phương. Nhưng trên thực tế, tỉ lệ này rất thấp, tình trạng thiếu việc làm hoặc mất việc làm của nông dân ngày càng tăng.

Theo thống kê của Bộ NN-PTNT, các địa phương có số lao động mất việc làm lớn do bị thu hồi đất là Hà Tây (35.000 người), Vĩnh Phúc (22.800 người), Đồng Nai (hơn 12.000 người), v.v.. Đã xuất hiện những tệ nạn xã hội như nghiện hút, cờ bạc, trộm cắp, mại dâm… ở các vùng nông thôn được “đô thị hoá”. Bên cạnh đó, những vấn đề về môi trường như ô nhiễm nguồn nước, giảm diện tích cây xanh, chất thải chưa được xử lý… cũng xuất hiện tại các khu công nghiệp, đô thị mới. Thực trạng đơn thư, khiếu kiện liên tục, vượt cấp trong thời gian qua có liên quan nhiều đến chính sách đền bù, giải phóng mặt bằng để triển khai dự án.

Ông Ngô Thế Hiên, Trưởng phòng Kế hoạch - Hành chính, Cục Hợp tác xã và Phát triển nông thôn, cung cấp cho chúng tôi những thông tin đáng suy nghĩ: Qua điều tra, khảo sát, việc thu hồi đất nông nghiệp và đất ở đã ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống kinh tế, xã hội của nông dân. Sau khi bị thu hồi, 60% số hộ vẫn chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, 9% số hộ làm dịch vụ, 6% số hộ sinh kế bằng công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp, còn lại là các ngành nghề khác. Chỉ có 13% số hộ có thu nhập tăng hơn trước, trong khi có tới 53% số hộ thu nhập giảm so với trước.

Đâu là giải pháp?

Bà Nguyễn Hải Yến, chuyên viên Vụ Lao động - Việc làm (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội) cho rằng: Tình trạng các khu công nghiệp không sử dụng lao động nông thôn có nguyên do: trình độ, năng lực không đáp ứng, nhất là khu vực công nghệ cao. Vì thế, cần có chính sách đào tạo nghề “đi trước đón đầu” ngay từ lúc có quy hoạch, kế hoạch phát triển khu công nghiệp, khu chế xuất. Đến khi công trình hoàn thành, các doanh nghiệp có nguồn nhân lực để tuyển dụng được ngay. Trong quy hoạch tái định cư, có kế hoạch phát triển dịch vụ quanh khu công nghiệp, thu hút lao động, tạo thêm việc làm, ổn định đời sống cho người dân bị thu hồi đất.

Ông Trịnh Đình Mao, Phó giám đốc Sở NN-PTNN Vĩnh Phúc cho rằng: Nên có biện pháp quản lý thống nhất giá đền bù khi thu hồi đất. Tình trạng khiếu kiện của người dân có nguyên nhân từ sự so bì thiệt, hơn. Nhà nước đã “niêm yết” giá từng khu vực, loại đất, nhưng mấy anh tư nhân sẵn sàng đền bù cao nhiều lần, miễn được việc. Thế là “chết” những anh làm đúng quy định…

Trao đổi với chúng tôi, ông Lã Văn Lý, Cục trưởng Cục Hợp tác xã và Phát triển nông thôn đề cập tới bốn nhóm giải pháp chính: Thứ nhất, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách đất đai, quy hoạch lâu dài, tổng thể, đồng bộ tại các địa phương, kiên quyết điều chỉnh hoặc hủy bỏ các khu công nghiệp, khu đô thị không có khả năng triển khai, khắc phục tình trạng quy hoạch “treo”. Thứ hai, thực hiện các chính sách giải quyết việc làm, hỗ trợ chuyển đổi lao động nông nghiệp sang ngành nghề phi nông nghiệp thông qua đào tạo, hướng nghiệp, truyền nghề. Thứ ba, hỗ trợ và ổn định đời sống cho người dân tái định cư, ưu tiên quỹ đất sản xuất, bảo đảm đủ điều kiện phát triển sản xuất, xây dựng chính sách đền bù thỏa đáng cho người bị thu hồi đất. Và cuối cùng là công khai, minh bạch hóa trong quá trình thu hồi đất, mức đền bù, hỗ trợ tiền chuyển đổi nghề đối với người dân.

Đất nước đang nỗ lực chuyển mình. Sự phát triển các khu công nghiệp, dịch vụ và khu đô thị ở các vùng nông thôn đã tạo “cú hích” cho quá trình chuyển đổi cơ cấu lao động - từ nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ - góp phần tăng trưởng kinh tế theo hướng tích cực, phù hợp. Điều đó là rất quan trọng và cần thiết. Vấn đề là cần tìm ra giải pháp hợp lý, hài hòa giữa phát triển công nghiệp và nông nghiệp, hạn chế thiếu sót và khắc phục những hệ lụy trái chiều về xã hội như đã và đang xảy ra.

Bài và ảnh: Lê Thiết Hùng