Thài Phìn Tủng theo tiếng Mông là “Nhà trên hố nước”. Sở dĩ gọi như vậy là vì khi trời mưa nước rơi xuống chảy tràn trên bề mặt nhưng được một lát thì mất hút vào lòng đất. Trước kia Thài Phìn Tủng là một trong những xã nghèo nhất của huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang và cả nước. Cả xã là một rừng đá tai mèo nhọn hoắt. Nước thiếu, đất thiếu, đồng bào chỉ biết lật đá trồng ngô nên cái đói nghèo cứ đeo bám dai dẳng. Thế nhưng từ năm 1999 đến nay, nhờ thực hiện một số dự án khoa học, bà con nông dân ở Thài Phìn Tủng đã đổi đời.

Cây thông đỏ, loài thực vật quý hiếm ở Thài Phìn Tủng.

Mới đây, tôi may mắn được tham gia trong đoàn công tác của Dự án bảo tồn và phát triển các nguồn gen quý hiếm ở Việt Nam đến với Thài Phìn Tủng. Qua những dốc núi ngoằn ngoèo với những hàng cây sa mộc khuất lấp trong màn sương chúng tôi ngỡ ngàng trước vẻ đẹp hùng vĩ của cao nguyên đá Đồng Văn và càng khâm phục các nhà khoa học Việt Nam từ thế kỷ trước đã trèo đèo, lội suối lên đây để phát hiện ra nơi này có những nguồn gen quý hiếm của Việt Nam và thế giới. Chính nhờ những phát hiện đó mà Quỹ Môi trường toàn cầu, chương trình tài trợ các dự án nhỏ (GEFSGP) đã thực hiện 2 dự án: Bảo tồn và phát triển nguồn gen quý hiếm bảo vệ đa dạng sinh học ở xã Thài Phìn Tủng và Bảo tồn và phát triển nguồn gen quý hiếm của hệ sinh thái ở núi đá vôi. Hai dự án này như những phép màu nhiệm giúp cho Thài Phìn Tủng thoát nghèo.

Tiến sĩ Trần Ngọc Ninh và tiến sĩ Lê Trần Chấn, thuộc Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam, thành viên trong đoàn của chúng tôi kể rằng, tháng 3-1999, trong khuôn khổ thực hiện chương trình hợp tác Việt Nam-Thụy Điển về phát triển nông thôn miền núi, các nhà khoa học Việt Nam đã phát hiện được ở Thài Phìn Tủng có 4 loài hạt trần quý hiếm, được ghi vào Sách đỏ thực vật Việt Nam, đó là cây thông đỏ Trung Quốc hay còn gọi là cây thông đá theo tiếng địa phương, hoàng đàn rủ, dẻ tùng sọc nâu và thông tre lá ngắn. Dẻ tùng sọc nâu là loại đặc hữu rất hẹp của Việt , phát hiện được ở Lũng Cú vào năm 1984. Thài Phìn Tủng là địa điểm thứ hai trong cả nước phát hiện được loại này. Cây thông đỏ ngoài giá trị về gỗ, lá cây còn chứa chất taxol dùng để điều chế thuốc chữa một số bệnh ung thư. Tại Hội nghị khoa học-công nghệ-môi trường các tỉnh miền núi phía bắc tổ chức cuối năm 1998 cho biết, nếu có 1 tấn lá thông đỏ có thể chiết xuất được 100mg taxol và 100g 10.DAB, trị giá khoảng 130.000 USD. Nếu có 1ha thông đỏ với mật độ khoảng 400 cây ở độ tuổi 4 năm có thể thu được 1 tấn lá trong 1 năm. Cây thông đỏ có tuổi thọ tới 700-800 năm.

Nhằm bảo tồn nguồn gen quý hiếm, bảo tồn đa dạng sinh học (ĐDSH) tại xã Thài Phìn Tủng, từ năm 2003, Quỹ Môi tr­ường toàn cầu, Ch­ương trình tài trợ các dự án nhỏ (GEFSGP) đã tài trợ dự án: “Bảo tồn và phát triển nguồn gen quý hiếm, bảo vệ đa dạng sinh học ở xã Thài Phìn Tủng, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang”, mã số VN/02/004. Dự án đ­ược thực hiện bởi các chuyên gia của Trung tâm Đa dạng và An toàn sinh học kết hợp với Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Đồng Văn. Mục tiêu của Dự án là: Điều tra, khảo sát khu phân bố thử nghiệm giâm hom 4 loài thông (thông đỏ bắc, hoàng đàn rủ, dẻ tùng sọc nâu và thông tre lá ngắn) và xây dựng mô hình sản xuất phù hợp với điều kiện thực tế của địa ph­ương để tăng thu nhập cho cộng đồng, giảm sức ép khai thác tài nguyên rừng, góp phần bảo tồn các loài có nguy cơ tuyệt chủng và bảo vệ rừng nói chung. Sau 7 năm thực hiện, dự án đã phát hiện thêm được 8 loài thực vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng được ghi vào Sách đỏ Việt Nam, đó là: Thông Pà Cò, đỉnh tùng, du sam đá vôi, thiết sam giả lá ngắn, thiết sam đông bắc, bảy lá một hoa, hà thủ ô đỏ và mã hồ. Như vậy, ở Thài Phìn Tủng đã phát hiện được 9 loài trong tổng số 448 loài thực vật được ghi trong Sách đỏ Việt Nam. Đã thử nghiệm nhân giống bằng cành hom của các loài cây quý hiếm. Dự án cũng dành kinh phí hỗ trợ người dân xây dựng mô hình phát triển sản xuất bao gồm trồng cỏ phục vụ chăn nuôi bò, trồng cây lâm nghiệp góp phần phục hồi hệ sinh thái núi đá vôi..

Anh Hầu Mi Vừa cán bộ phụ trách vườn ươm của xã Thài Phìn Tủng cho biết: Dự án đã giao cho người dân cây giống, phân bón và hướng dẫn cho nhân dân cách trồng. Năm đầu tiên bảo đảm cho người dân cây giống, mỗi cây 1.800 đồng và 2 lạng phân bón, năm thứ 2 hỗ trợ 300 đồng/cây.

Được biết, nhằm đảm bảo sự bền vững của dự án, GEFSGP tiếp tục tài trợ thêm dự án: “Xây dựng mô hình bảo tồn và phát triển giống bò vàng vùng cao, góp phần cải thiện mức sống và nâng cao nhận thức về bảo tồn nguồn gen vật nuôi cho cộng đồng xã Thài Phìn Tủng, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang”. Dự án được thực hiện từ  năm 2009 đến năm  2011. Hy vọng cùng với cây thông đỏ, dự án này không chỉ bảo tồn và phát triển những nguồn gen quý hiếm mà còn góp phần nâng cao cuộc sống của nhân dân.

Bài và ảnh: Thúy Liễu