Tạm hủy bỏ chuyến công du dự định vào đầu tháng 5 tới Anh, Pháp và Đức trước hội nghị thượng đỉnh G-8, sẽ diễn ra tại Nhật Bản vào mùa thu này, do những vấn đề nội địa, Thủ tướng Nhật Bản Y-a-xư-ô Phư-cư-đa vẫn giữ lại chuyến thăm đầu tiên trên cương vị đứng đầu Nội các Nhật Bản tới Nga trong ba ngày cuối tuần qua. Quyết định này cho thấy có nhiều vấn đề cần giải quyết giữa hai bên nhằm thúc đẩy quan hệ song phương.

Thủ tướng Nhật Bản Yasuo Fukuda (ảnh internet)

Chương trình nghị sự của chuyến thăm khá phong phú với những vấn đề phức tạp: Thảo luận về các vấn đề song phương, mà nổi bật là cuộc tranh chấp lãnh thổ và hợp tác kinh tế song phương; về các vấn đề khu vực, chủ yếu xoay quanh chương trình hạt nhân của Triều Tiên và con tin người Nhật Bản bị Triều Tiên bắt cóc nhằm tăng cường hợp tác giải quyết những vấn đề liên quan đến Triều Tiên; vấn đề chống lại tình trạng biến đổi khí hậu toàn cầu theo Nghị định thư Kyoto (sẽ hết hạn vào năm 2012), một nội dung được Nhật Bản coi trọng trong chương trình nghị sự của Hội nghị G-8… Nhìn lại quan hệ giữa hai nước trong thời gian qua có thể thấy rất rõ rằng, tranh chấp lãnh thổ vẫn được coi vấn đề quan trọng nhất luôn được phía Nhật Bản quan tâm thúc đẩy giải quyết. Chính cuộc tranh chấp này đang cản trở hai bên ký kết Hiệp định hoà bình và hợp tác kinh tế, ngăn cản các mối quan hệ song phương khác. Thế nhưng, kết quả của các cuộc gặp gỡ tại Mát-xcơ-va cho thấy, hai bên vẫn chỉ đạt được thoả thuận chung chung, không có gì mới ngoài sự khẳng định sẽ tiếp tục đàm phán về một hiệp ước hòa bình giữa hai nước và sẽ tạo mọi điều kiện cần thiết để thúc đẩy tiến trình này. Các chi tiết cụ thể về cuộc tranh chấp lãnh thổ không được đề cập tới.

Cuộc tranh chấp lãnh thổ xung quanh bốn hòn đảo trong quần đảo mà Nga gọi là Kuril và Nhật Bản gọi là phần lãnh thổ phía bắc, được coi là vấn đề bức xúc nhất cần có cơ chế và biện pháp giải quyết, nhưng đó là vấn đề lâu dài. Đằng sau vấn đề có tính bao trùm này còn có những nhu cầu khác nóng bỏng không kém. Đó là đòi hỏi thúc đẩy hợp tác kinh tế trong thời đại khủng hoảng thiếu, đặc biệt là năng lượng, thứ mà Nga rất sẵn trong khi Nhật Bản lại rất thiếu và phải đi mua ở tận Trung Đông và châu Phi xa xôi. Ngược lại, Nhật Bản lại có dư vốn đầu tư và công nghệ cao, thứ mà nước Nga ngày nay tuy không quá thiếu thốn nhưng lại rất cần. Cả hai nước đều có những thứ để trao đổi hoặc mặc cả với nhau, nhưng nếu xét về mọi phương diện, lợi thế trong cuộc chơi hiện nay đang thuộc về Nga. Điều này giải thích vì sao trước chuyến đi, Thủ tướng Nhật Bản bày tỏ mong muốn bàn với lãnh đạo Nga các biện pháp thúc đẩy giao lưu nhân dân, mở rộng hợp tác kinh tế song phương nhằm xây dựng mối quan hệ vững chắc hơn, dựa trên kế hoạch hành động Nhật-Nga 2003 mà lãnh đạo hai nước đã ký kết về thỏa thuận hợp tác trên các lĩnh vực kinh tế, quốc phòng, an ninh, văn hóa và chính trị.

Trong những năm gần đây quan hệ giữa hai bên nhìn chung được cải thiện nhưng sự cải thiện trong quan hệ chính trị chưa theo kịp sự phát triển liên tục trong quan hệ về kinh tế. Nhu cầu trao đổi thương mại Nga - Nhật Bản đang phát triển nhanh chóng. Nếu kim ngạch thương mại song phương năm 2002 chỉ đạt hơn 4 tỷ USD, thì năm 2007 đã tăng hơn 5 lần, đạt hơn 21,2 tỷ USD. Nga đang triển khai hàng loạt dự án quan trọng ở Xi-bê-ri và dự định hợp tác kết nối cả vùng Viễn Đông thuộc Nga vào khu vực kinh tế châu Á - Thái Bình Dương. Kế hoạch này sẽ giúp Nga nhận được vốn đầu tư phát triển phần phía đông lãnh thổ rộng lớn của đất nước trong khi Nhật Bản được tiếp cận với nguồn dầu khí của Nga.

Trước khi Thủ tướng Phư-cư-đa đến Mát-xcơ-va, Tập đoàn Gazprom của Nga đã ký một loạt thoả thuận với 8 công ty điện và khí đốt hàng đầu của Nhật Bản, theo đó từ năm 2009 mỗi năm Nga sẽ cung cấp 8 triệu tấn khí đốt tự nhiên hóa lỏng cho Nhật Bản qua dự án dầu khí Sakhalin II ở Viễn Đông. 8 triệu tấn khí đốt tự nhiên hóa lỏng tương đương 8,5% lượng khí đốt hóa lỏng nhập khẩu của Nhật Bản mỗi năm. Đây được coi là tín hiệu tốt lành mà Thủ tướng Phư-cư-đa nhận được ngay trước cuộc gặp của ông với Tổng thống sắp mãn nhiệm V.Pu-tin và Tổng thống đắc cử Đ.Mét-vê-đép – đương kim chủ tịch tập đoàn Gazprom.

Trong chuyến thăm, Thủ tướng Phư-cư-đa trấn an các nhà lãnh đạo Nga về sự hợp tác của Nhật Bản với Mỹ trong chương trình phát triển hệ thống lá chắn tên lửa của Mỹ ở Nhật Bản. Hệ thống đã được lắp đặt tại Nhật Bản với lý do đề phòng mối nguy hiểm đến từ Triều Tiên, nhưng lại rất sát với lãnh thổ Nga, không khác nhiều với kế hoạch của Mỹ triển khai lá chắn tên lửa ở Trung Âu.

Cho dù giải quyết vấn đề tranh chấp lãnh thổ chưa đạt được tiến bộ nào cụ thể, nhưng quan hệ về kinh tế đang tạo đà để hai nước hướng tới giải quyết những bất đồng tồn tại.

KIM TÔN