Đồng bằng sông Cửu Long đã vào thời điểm gieo sạ vụ Đông-Xuân 2006-2007. Giá lúa thương phẩm đã chững lại, giảm nhẹ sau khi Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo thực hiện các biện pháp bình ổn giá, ngưng xuất khẩu gạo, nhưng giá lúa giống thì vẫn không giảm do khan hiếm trầm trọng nhất từ trước đến nay. Do thiếu giống, giá cao, nông dân ở một số nơi đành tạm thời chưa xuống giống. Bà con đang vất vả tìm mua giống để gieo sạ cho kịp thời vụ. Thực tế đang đòi hỏi những giải pháp cấp bách, chiến lược trong qui trình sản xuất, cung ứng lúa giống để hướng đến sự bền vững, cạnh tranh cao trong sản xuất, xuất khẩu lúa, gạo.

Khan hàng, “sốt” giá

Vụ lúa Đông-Xuân 2006-2007, Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) sẽ xuống giống khoảng 1,6 triệu héc-ta với lượng lúa giống cần khoảng 200.000 tấn. Thế nhưng, hiện nay nguồn giống lúa xác nhận, nguyên chủng chỉ đáp ứng được gần 30% nhu cầu. Thực trạng khan hiếm lúa giống, giá cả lúa giống tăng cao đã diễn ra ngay cả ở An Giang, địa bàn có nhiều trại giống và các câu lạc bộ lúa giống hoạt động tốt nhất ở ĐBSCL. Diện tích gieo sạ vụ Đông-Xuân của An Giang là 231.000ha, nếu sạ 120kg/ha thì phải cần 27.720 tấn lúa giống, nhưng hiện nay, tỉnh còn thiếu 4.920 tấn lúa giống. Ông Đặng Văn Dũng, Phó giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Sản xuất giống (Bình Đức-TP Long Xuyên), cho biết: Nguồn giống cung ứng cho vụ đông-xuân này thiếu trầm trọng. Ngoài nhiệm vụ cấp giống cho nông dân trong tỉnh, Trung tâm còn nhận đơn đặt hàng với số lượng lớn giống lúa xác nhận từ các trạm khuyến nông, trung tâm giống ở các các tỉnh khác từ đầu vụ. Các loại giống nguyên chủng (Jasmine, OM 4655, OM 2517, OMCS 2000, IR 50404 và VND 95-20), giá bán từ 7.000 đến 8.800 đồng/kg. Giống xác nhận giá từ 5.000 đến 6.800 đồng/kg. So với vụ hè thu vừa qua, giá giống xác nhận tăng từ 600 đến 800 đồng/kg, giống nguyên chủng tăng từ 1.300 đến 1.800 đồng/kg.

Chuyển giống lúa xác nhận từ Câu lạc bộ lúa giống xã Vị Đông 1, Vị Thủy (Hậu Giang) cung cấp cho nông dân.

Ở Kiên Giang, Trung tâm Khuyến nông tỉnh đã phân phối 1.000 tấn lúa giống xác nhận cho các vùng có diện tích lúa bị nhiễm rầy nâu, bệnh vàng lùn và lùn xoắn lá. Số diện tích còn lại nông dân tự tìm mua giống hoặc trao đổi giống với nhau. Tuy nhiên, ngay cả lúa giống thông thường cũng khan hiếm đẩy giá cả lên cao hơn các năm trước từ 400 đến 600 đồng/kg.

Ở tỉnh Đồng Tháp, vụ lúa Hè-Thu và Thu-Đông bị bệnh vàng lùn và lùn xoắn lá gây thiệt hại nặng dẫn đến thiếu lúa giống cho mùa vụ đông xuân 2006-2007. Để đáp ứng cho hơn 200.000ha vụ lúa Đông-Xuân, tỉnh cần đến 24.000 tấn lúa giống, nhưng hiện nay, giống lúa xác nhận chỉ đáp ứng được gần 30%. 70% còn lại nông dân phải tự xoay xở lấy từ nhiều nguồn. Nông dân Nguyễn Văn Út ở xã Láng Biển, huyện Tháp Mười cho biết: "Hiện nay, do không đủ giống, tôi chỉ gieo sạ gần 1ha với giống lúa thông thường, diện tích còn lại tôi hoãn thời gian xuống giống, chờ mua được giống lúa xác nhận sẽ gieo sạ tiếp".

Trước hiện trạng trên, ngành nông nghiệp tỉnh Đồng Tháp đã phải huy động toàn bộ lúa giống từ các trại giống, hợp tác xã, câu lạc bộ giống để cung ứng, đồng thời giới thiệu nông dân mua giống từ các cơ sở sản xuất giống trong vùng. Ông Nguyễn Văn Hồng, Giám đốc Trung tâm Giống nông nghiệp tỉnh cho biết, Trung tâm đã tìm mua lúa giống từ nhiều nguồn nhưng cũng chỉ được hơn 1.200 tấn lúa giống xác nhận và chỉ đáp ứng phần nào cho các diện tích lúa bị bệnh vàng lùn và lùn xoắn lá để có giống gieo sạ vụ Đông-Xuân.

Khan hiếm lúa giống xác nhận, giá cả tăng vọt là hiện tượng chưa từng xảy ra ở vùng ĐBSCL. Nhiều nhà khoa học, cơ sở cung cấp lúa giống đều khẳng định nguyên nhân là do đến thời điểm này nông dân đã nhận thức rõ tác hại nghiêm trọng của việc sử dụng giống trôi nổi, giống lúa thịt có năng suất cao hơn, nhưng lại không kháng rầy, vàng lùn và lùn xoắn lá dẫn đến dịch bệnh và thất bát . Do vậy, nông dân đã đổ xô đi mua lúa giống xác nhận gieo vụ Đông-Xuân, khiến các doanh nghiệp cung ứng các loại giống này rơi vào thế bị động, trở tay không kịp. Ông Ngô Văn Giáo, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Giống cây trồng miền Nam cho biết: Trước thời điểm sắp xuống giống vụ đông-xuân, Công ty chuẩn bị 4.000 tấn lúa giống nhưng chỉ trong tuần đầu đã bán hết. Nhu cầu lúa giống đang rất lớn nhưng cũng không thể huy động thêm hàng được vì không ai dám đảm bảo nguồn giống trôi nổi liệu có đạt chất lượng hay không.

Viện Lúa ĐBSCL vừa ra thông báo đã hết lúa giống xác nhận. Trước đó, Viện đã chuẩn bị 1.000 tấn lúa giống xác nhận và đã nhanh chóng bán hết, số khách hàng tìm mua rất nhiều nhưng không thể đáp ứng được.

Một nguyên nhân khác là thời gian qua ở nhiều vùng, nông dân đã chủ quan trước dịch rầy nâu, vàng lùn và lùn xoắn lá. Sau vụ Hè-Thu, nông dân bán hết lúa thu hoạch, tiếp tục xuống giống lúa vụ 3 và hi vọng sẽ lấy một phần sản lượng làm lúa giống gieo sạ vụ Đông-Xuân. Nhưng khi rầy nâu, vàng lùn và lùn xoắn lá lan rộng, gây thiệt hại trên 80.000ha đã khiến cho sản lượng bị xuống thấp nghiêm trọng, chất lượng lại không bảo đảm để gieo sạ.

Phát triển các “ngân hàng” giống cấp tỉnh, vùng

Nhiều nhà khoa học, nhà nông đều bàn đến giải pháp qui hoạch, xây dựng các trại giống xác nhận, chất lượng cao cấp tỉnh, cấp vùng. Hiện nay số lượng các trại giống này rất ít, lại gặp nhiều khó khăn, chậm trễ trong cung cấp giống. Ông Nguyễn Văn Khang, Giám đốc Sở NN-PTNT tỉnh Tiền Giang cho biết: Chính sách nhà nước hỗ trợ theo chương trình giống quốc gia mới chỉ dừng lại ở cấp viện nghiên cứu và cấp tỉnh. Số lượng nhân giống rất hạn chế. Ở Tiền Giang có 4 trại giống nhưng nếu “căng sức” sản xuất cũng chỉ được trên dưới 500 tấn giống từ dòng nguyên chủng đến xác nhận để bán cho nông dân. Số lượng đó, rõ ràng không thấm vào đâu so với nhu cầu giống lúa chất lượng cao của nông dân trong tỉnh.

Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Chí Bửu, Viện trưởng Viện Lúa ĐBSCL cho biết: "Theo tôi, việc áp dụng các loại giống nào xuống ruộng là một yếu tố rất quan trọng để đối phó với dịch rầy nâu, vàng lùn và lùn xoắn lá. Thời gian qua nông dân áp dụng các loại giống trôi nổi nên không có khả năng kháng dịch bệnh, gây lây lan mạnh.

Vụ lúa Đông-Xuân có ý nghĩa then chốt ở ĐBSCL. Bội thu hay thất bát của vụ này sẽ ảnh hưởng rất lớn đến an ninh lương thực, chỉ tiêu xuất khẩu gạo, đời sống của hàng triệu người trồng lúa ở đây. Theo Giáo sư-Tiến sĩ Võ Tòng Xuân, Hiệu trưởng Trường đại học An Giang, để có nguồn giống bảo đảm cho sản xuất bền vững rất cần sự liên kết giữa Viện Lúa ĐBSCL và các trại giống cấp tỉnh, cấp vùng. Việc mở rộng, xây dựng các trại lúa giống đóng vai trò là những “ngân hàng” giống cho mỗi mùa vụ trong năm là điều cần làm hiện nay. Viện Lúa phát huy tốt vai trò nghiên cứu, xác định các giống lúa tốt, phù hợp với từng vùng và cung cấp cho các trại giống sản xuất nhân rộng. Các trại lúa giống được lập ở ngay tại vùng chuyên canh lúa, sẽ giúp cho giá lúa giống không tăng cao vì không mất chi phí vận chuyển. Tùy theo từng mùa vụ cần tính toán sản lượng để bảo đảm cung ứng đủ lượng giống cho nông dân. Các vấn đề này đang cần sự tháo gỡ, hỗ trợ từ phía ngành chức năng và đòi hỏi cần được chủ động khắc phục trong các mùa vụ tới để quy trình sản xuất, cung cấp giống ổn định, bền vững, nâng cao giá trị kinh tế, năng lực cạnh tranh, lợi thế cho hạt gạo Việt Nam trên thị trường trong và ngoài nước khi hội nhập WTO.

Bài và ảnh: ĐẶNG TRUNG KIÊN