Chế biến cá tra xuất khẩu tại Công ty cổ phần thủy sản An Giang.

Nghề nuôi cá tra ở Đồng bằng sông Cửu Long phát triển mạnh từ gần chục năm nay. Năm 2008, kim ngạch xuất khẩu cá tra đạt gần 1,5 tỉ USD, chiếm hơn 30% kim ngạch xuất khẩu của ngành thủy sản, góp phần quan trọng giải quyết việc làm, xóa đói giảm nghèo, chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp. Tuy nhiên hiện nay, người nuôi và doanh nghiệp chế biến xuất khẩu đang thiếu vốn trầm trọng để phát triển sản xuất. Việc tiếp cận nguồn vốn vay kích cầu của Chính phủ còn nhiều khó khăn.

"Treo" hầm vì hết vốn...

Mấy năm trước, khi cá được giá, phong trào nuôi cá trong ao, hầm bùng phát mạnh ở tỉnh An Giang và một số  tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Thời gian gần đây, giá con giống, thức ăn tăng liên tục, nhưng giá cá nguyên liệu lại sụt giảm, khiến cho người nuôi bị lỗ nặng. Chưa bao giờ người nuôi cá tra lại lâm vào tình trạng khốn khó như hiện nay.

Chúng tôi tới thăm hầm nuôi cá tra rộng hơn 3ha của hộ ông  Nguyễn Văn Đời,  một người nuôi cá hầm có nghề ở xã Khánh Hòa, huyện  Châu Phú. Ông Đời cho biết: Từ giữa năm 2008 đến nay, do giá cá sụt giảm, nhà ông bị lỗ  hơn một tỉ đồng. Không còn vốn để mua thức ăn cho cá và trả lãi vay ngân hàng, đến nay, ông đã phải ngừng nuôi 3 trong số 4 hầm cá. Vừa qua, giá cá tra nguyên liệu được các doanh nghiệp chế biến  thu mua với giá 16.200 đồng/kg, nhưng nhà ông không có để bán. Ở xã Khánh Hòa, đã có vài chục hộ "treo" hầm vì thua lỗ nặng. Tại các huyện An Phú, Chợ Mới cũng có hàng trăm hộ "treo" hầm vì không còn vốn. Tìm hiểu, chúng tôi được biết, tại các tỉnh: Hậu Giang, Cần Thơ, Đồng Tháp, Vĩnh Long, người nuôi cá tra trong ao, hầm cũng đều rơi vào tình cảnh thua lỗ. Có người đã ví von, nghề nuôi cá tra như vừa trải qua một trận cuồng phong, phải rất lâu mới có thể hồi phục, nếu không có các chính sách hỗ trợ của Nhà nước.

Ông Phan Văn Danh, Chủ tịch Hiệp hội Nghề nuôi và Chế biến thủy sản An Giang cho chúng tôi biết: An Giang có hơn 1.400ha ao, hầm nuôi cá tra. Diện tích ao, hầm bị "treo" đã lên đến hơn 400ha, hiện toàn tỉnh chỉ còn khoảng 1.000ha nuôi cá. Diện tích giảm, khiến sản lượng cá nguyên liệu cũng giảm đến hơn 40%. Năm 2008, sản lượng cá tra nguyên liệu của tỉnh đạt hơn 260.000 tấn. 5 tháng đầu năm nay chỉ đạt khoảng 100.000 tấn. Tình trạng thiếu cá nguyên liệu dẫn đến việc các nhà máy chế biến thiếu nguyên liệu sản xuất ngày càng trầm trọng. Toàn tỉnh có 17 nhà máy hiện phải hoạt động cầm chừng, hàng nghìn công nhân phải nghỉ việc vì thiếu nguyên liệu sản xuất. Các tỉnh ĐBSCL hiện có hơn 6.000ha mặt nước nuôi cá tra, hằng năm cho sản lượng hơn 1,2 triệu tấn. Toàn vùng hiện có gần 100 nhà máy chế biến với công suất thiết kế 2,5 triệu tấn cá nguyên liệu/năm. Với sản lượng thu hoạch như hiện nay, các nhà máy hoạt động chỉ đạt 50% công suất thiết kế.

Chuyện thiếu, thừa cá tra nguyên liệu tại An Giang và các tỉnh ĐBSCL thời gian qua như là một quy luật có tính chu kỳ. Nhưng theo ông Phan Văn Danh, tình trạng thiếu cá nguyên liệu lần này trầm trọng hơn, bởi số người nuôi cá tra "treo" ao hầm ngày càng tăng do thua lỗ, không còn vốn để nuôi. Còn với các doanh nghiệp chế biến, đây là một bài học đắt giá cho việc  phát triển sản xuất không gắn với việc tạo nguồn nguyên liệu ổn định. Nếu không có sự chuẩn bị tốt vùng nguyên liệu, việc phát triển sản xuất như con dao hai lưỡi, hậu quả  sẽ rất khó lường.

Theo số liệu thống kê của Hiệp hội Nghề nuôi và Chế biến thủy sản An Giang, ở thời điểm này có tới 25 đến 30% số hộ nuôi bị phá sản; 40-50% số hộ nuôi bị mất vốn và nợ ngân hàng. Chuyện người nuôi cá tra ở An Giang “ở nhà của ngân hàng, ao của ngân hàng”, đã trở thành phổ biến, bởi  90% hộ nuôi cá đang là “con nợ” của ngân hàng.

Khó tiếp cận vốn kích cầu

Việc tiếp cận nguồn vốn vay kích cầu của Chính phủ hiện đang gặp nhiều khó khăn do những quy định của ngân hàng. Muốn được vay, người nuôi phải có xác nhận nuôi trong vùng quy hoạch, có hợp đồng

bao tiêu sản phẩm, có tài sản thế chấp, phải trả dứt nợ cũ, nợ quá hạn… Trong khi đó, tài sản của người nuôi chỉ có nhà ở và ao nuôi cá, nhưng có tới 90%  đã thế chấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng nhà, đất cho ngân hàng để vay vốn sản xuất.

Ông Phan Văn Danh, cho biết: Toàn tỉnh An Giang có gần 3.000 hộ vay từ các ngân hàng thương mại với số dư nợ lên đến gần 1.500 tỉ đồng, trong số này có 152 hộ nợ 52 tỉ đồng thuộc nợ quá hạn. Hầu hết người nuôi cá đều không còn tài sản  thế chấp  ngân hàng để vay các khoản vay mới nhằm phát triển sản xuất. Theo ông Danh, để người nuôi cá có thể tiếp cận được nguồn vốn vay ưu đãi, người nuôi  chỉ cần xin vay bổ sung, có sự  xác nhận của chính quyền địa phương, ngân hàng căn cứ vào số tài sản thế chấp cũ cho vay là được. Còn việc yêu cầu người dân phải trả dứt nợ cũ mới được vay trong khi chưa đến lúc thu hoạch, rất khó thực hiện. 70-80% số hộ nuôi cá tra ở ĐBSCL đang lâm vào cảnh nợ nần chồng chất. Nếu không tiếp cận được vốn vay ưu đãi, không còn vốn, họ sẽ treo hầm ồ ạt, dẫn đến việc thiếu hụt nguyên liệu cho các nhà máy chế biến cá tra xuất khẩu khi thị trường mở rộng trong thời gian tới. Do vậy, đề nghị Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và  Chính phủ có những chính sách ưu đãi cụ thể, tạo điều kiện cho người nuôi cá và các doanh nghiệp chế biến được hưởng nguồn vốn vay ưu đãi để đẩy mạnh sản xuất. Giải pháp hỗ trợ 100% lãi suất đối với hộ thực nuôi cá tra còn dư nợ trong lúc  này sẽ là một cú “hích” mạnh để nghề nuôi cá tra ở ĐBSCL tiếp tục phát triển.

Bài và ảnh: PHẠM VĂN MẤY