Khủng hoảng lương thực đang là vấn đề thời sự của cả thế giới trong những tháng đầu năm 2008. Điều này đặt ra hàng loạt thách thức đối với mọi quốc gia về chiến lược sản xuất lương thực, bảo đảm an ninh lương thực, xuất khẩu cũng như nhập khẩu mặt hàng này. Ở “vựa lúa” đồng bằng sông Cửu Long của nước ta, nơi sản xuất hơn 52% sản lượng gạo cung ứng tiêu thụ trong nước và xuất khẩu lại đang đối diện với thực tế sản xuất lạc hậu, tỷ lệ cơ giới hóa thấp, tỷ lệ thất thoát quá cao.

Thiếu lao động

Tháng 4 này, khi vụ lúa Đông-Xuân vào thời kỳ thu hoạch rộ, chúng tôi đã đến một số địa phương thuộc đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) để tìm hiểu về thực trạng cơ giới hóa, nhằm đánh giá thực trạng và những giải pháp sát thực, hiệu quả nhất.

Các tỉnh ĐBSCL hiện nay đang bước vào cao điểm thu hoạch lúa đông-xuân. Trái với tâm lý vui mừng do năm nay trúng mùa, được giá, người trồng lúa lại âu lo vì lúa gục ngã trên đồng do thiếu lao động gặt lúa. Nhiều nơi giá công cắt tăng kỷ lục, từ 1,5 đến 1,7 triệu đồng/ha (trước đây chỉ từ 1 đến 1,2 triệu đồng/ha) nhưng vẫn khó thuê mướn người cắt lúa. Trên cánh đồng lúa bạt ngàn chín vàng ươm ở xã Tân Công Sính, huyện Tam Nông (Đồng Tháp), ông Hai Đoan mặt buồn rầu, bày tỏ:

- Mấy năm trước, cứ đến mùa gặt, nhân công từ các tỉnh như Trà Vinh, Vĩnh Long, Long An… đổ về đây gặt lúa thuê như đi trẩy hội. Vậy mà không hiểu sao, từ 2 năm nay, số người đi gặt thuê giảm đi rất nhiều. Chủ ruộng phải hợp đồng từ đầu vụ mới tránh được tình trạng lúa chín rục trên đồng. Đồng lúa nhà tôi rộng hơn 5 ha đến nay dù đã quá ngày nhưng vẫn chưa thu hoạch xong.

Máy gặt đập liên hợp được sử dụng ở huyện Thốt Nốt, Cần Thơ. (Ảnh: Trương Công Kha)

Hoàn cảnh như ông Hai Đoan diễn ra phổ biến ở nhiều địa phương ĐBSCL. Hầu hết là do thực tế cơ giới hóa trong thu hoạch và sau thu hoạch quá yếu và thiếu. Chỉ có các khâu như: làm đất, tưới tiêu tỷ lệ cơ giới hóa đạt cao; còn lại các khâu khác như: gieo trồng, chăm sóc, thu gom, cắt gặt, tuốt lúa, sấy... hầu như bằng thủ công.

Và khó trăm bề...

Theo Viện Lúa ĐBSCL, hiện nay toàn vùng có hơn 42.100 máy suốt lúa, 2.793 máy gặt xếp dãy và 600 máy gặt đập liên hợp. Mức độ cơ giới hóa nông nghiệp ở ĐBSCL hiện chưa đồng bộ, còn mất cân đối quá lớn. Theo một khảo sát mới đây của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thì hiện nay, ở ĐBSCL máy gặt lúa mới đảm đương được 1% diện tích, còn lại vẫn làm thủ công. Điều này làm cho giá thành hạt lúa tăng và tỷ lệ thất thoát trong thu hoạch rất lớn.

Mặt khác, ở các khâu gieo cấy, chăm sóc, cắt gặt, bảo quản, chế biến thì tỷ lệ cơ giới hóa còn thấp do tập quán và những hạn chế giữa sử dụng máy móc trong thực tiễn sản xuất. Khoảng 85% nông dân ĐBSCL vẫn dùng phương pháp sạ lan theo tập quán lâu đời. Việc cắt, gặt hầu như chỉ làm thủ công. Nông dân ít dùng máy cắt xếp dãy vì ruộng ướt, không rải lúa được. Thân cây lúa cao, đa số máy gặt hiện nay chưa có bộ phận điều chỉnh chiều cao cắt thích hợp. Một lý do khác là đầu tư máy gặt khá tốn kém, giá trị từ 150 đến 200 triệu đồng/máy, trong khi hộ nông dân có diện tích ruộng nhỏ, manh mún, nguồn thu nhập từ lúa còn thấp khó có khả năng mua máy.

Những năm qua, nhiều công trình, đề tài nghiên cứu cơ giới hóa trong nước, trong vùng đã được triển khai ở nhiều địa phương thuộc ĐBSCL nhưng lại khó phát huy hiệu quả và không được nông dân đưa vào sử dụng trong sản xuất. Cụ thể, từ năm 2002 đến 2003, Viện Lúa ĐBSCL và Trường trung học Cơ điện và Kỹ thuật Nông nghiệp Nam bộ đã tiến hành thí điểm mô hình cơ giới hóa trong sản xuất lúa ở Hợp tác xã Thuận Tiến (xã Thuận An, huyện Bình Minh, tỉnh Vĩnh Long). Các máy sạ hàng, cắt lúa, phun thuốc, sấy... được ứng dụng trong thời gian thực hiện đề tài. Nhưng khi đề tài kết thúc, mô hình cơ giới hóa không phát triển rộng được, các máy móc hoạt động cầm chừng, nơi nào có nhu cầu mới đem ra sử dụng. Do đó, việc cơ giới hóa không phát huy hiệu quả. Ông Nguyễn Văn Khỏe, Chủ nhiệm Hợp tác xã Thuận Tiến, cho biết: “Việc cơ giới hóa sản xuất khó thực hiện do hợp tác xã không có vốn, không có cơ sở hoạt động và không liên kết được nông dân; còn nông dân thì khó thay đổi tập quán sản xuất thủ công”.

Cần có chính sách hỗ trợ vốn

Cơ giới hóa để đẩy mạnh tiến trình công nghiệp hóa nông nghiệp trong sản xuất lúa ở ĐBSCL là đòi hỏi bức xúc để giảm chi phí sản xuất lúa gạo, giảm thất thoát lúa và khắc phục tình trạng thiếu lao động gặt lúa trong thời điểm thu hoạch rộ. Theo ước tính, một máy gặt đập liên hợp có công năng làm việc cao hơn 60 lao động thủ công, chi phí giảm hơn 30% so với lao động thủ công. Thời gian qua, nhiều địa phương đã đẩy mạnh một số chương trình hỗ trợ nông dân cơ giới hóa trong quá trình sản xuất lúa. UBND tỉnh An Giang có chính sách hỗ trợ, ưu tiên cho vay vốn đối với các chủ trang trại, tổ liên kết sản xuất, hợp tác xã... đầu tư trang bị máy gặt đập liên hợp bằng hình thức hỗ trợ vốn vay và lãi suất. Tỉnh Đồng Tháp đầu tư khoảng 10 tỷ đồng thực hiện cơ giới hóa đồng ruộng, Nhà nước hỗ trợ 2 năm lãi suất cho dân mua máy. Tại Tiền Giang, tập thể mua máy gặt đập được cho vay 50% giá trị với lãi suất ưu đãi. Còn Kiên Giang, ngay trong năm 2007 và 2008, tỉnh chủ trương mua 200 máy gặt đập liên hợp bằng hình thức hỗ trợ lãi suất và vốn vay cho nông dân. Ở Long An, Hội Nông dân tỉnh đã bảo lãnh 1 tỉ đồng cho nông dân mua máy trả chậm và tỉnh hỗ trợ lãi suất vay. Nhờ vậy hiện nay Long An có 1.200 máy gặt, mức độ cơ giới hóa trong thu hoạch lúa đạt 35% (cao nhất so với các tỉnh khác thuộc ĐBSCL). Thành phố Cần Thơ đang xúc tiến hỗ trợ 100% phần lãi suất vay trong 3 năm dự kiến hơn 4,8 tỉ đồng cho nông dân mua 200 máy gặt đập liên hợp trong năm 2008.

Mặc dù các địa phương đều có chính sách hỗ trợ nông dân đầu tư máy móc phục vụ sản xuất lúa, nhưng nguồn vốn lại không nhiều, thời gian giải ngân ngắn nên số hộ được hưởng quyền lợi này chiếm tỷ lệ rất ít. Mỗi địa phương có cách làm khác nhau nên nông dân phần lớn chưa hưởng ứng các chương trình hỗ trợ nêu trên. Theo tiến sĩ Lê Văn Bảnh, Phó viện trưởng Viện Lúa ĐBSCL, để nền nông nghiệp phát triển theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, các địa phương cần có chính sách cụ thể trong việc phát triển nông nghiệp và nông thôn; lập kế hoạch và đưa ra các chương trình, đề án để thực hiện cơ khí hóa trong sản xuất nông nghiệp. Cụ thể, cần cải tạo đồng ruộng cho bằng phẳng để dễ dàng cơ giới hóa; xây dựng các cơ sở sản xuất tập thể, hợp tác xã dịch vụ; xây dựng các vùng chuyên canh lúa để qua đó, tạo địa bàn thuận lợi cho cơ giới hóa.

Nhiều nhà khoa học nông nghiệp cho rằng, nếu không có một chiến lược cơ giới hóa nông nghiệp rõ ràng và không có chính sách hỗ trợ vốn ở qui mô lớn từ phía Nhà nước dành cho cơ khí nông nghiệp và nông dân thì khó có thể đẩy nhanh tốc độ cơ giới hóa nông nghiệp ở ĐBSCL. Vấn đề cơ giới hóa sản xuất lúa ở đồng bằng sông Cửu Long đang đặt ra thách thức gay gắt đối với cả ba nhà: Nhà nông-nhà sản xuất, Nhà nước và nhà khoa học.

Theo Viện Lúa ĐBSCL, ước tính mỗi năm nông dân trồng lúa ở ĐBSCL “đánh mất” từ 3.200đến 3.600 tỷ đồng vì thất thoátsau thu hoạch, chiếm gần 12% (trong tổng sản lượng bình quân 18 triệu tấn/năm).

Bài: ĐẶNG TRUNG KIÊN