Mô hình nuôi lươn trong mùa lũ ở ấp Bình Quý, xã Bình Thủy, huyện Châu Phú, tỉnh An Giang.

Đồng bằng sông Cửu Long hằng năm làm ra 50% sản lượng lúa, 90% lượng gạo xuất khẩu, 65% lượng thủy sản và 70% lượng trái cây của cả nước. Tuy nhiên, những thành tựu vừa qua chưa tương xứng với tiềm năng và nguồn lực của toàn vùng nói chung và từng tỉnh nói riêng. Những thành tựu đạt được cũng chưa mang tính bền vững lâu dài, đời sống nhân dân còn khó khăn, vất vả. Vậy đồng bằng sông Cửu Long sẽ phải làm gì để phát triển kinh tế bền vững?

Nhóm phóng viên báo Quân đội nhân dân đã tìm hiểu cuộc sống thực tế, trong đó nổi lên việc sống chung với lũ, tạo nguồn nhân lực và giải pháp cho vấn dề quản lý sau thu hoạch.

I- CHIẾN LƯỢC SỐNG CHUNG VỚI LŨ

Từ bài toán an cư...

Cuối tháng 6, mực nước đầu nguồn tại Tân Châu dâng lên, báo hiệu mùa nước nổi năm 2008 ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) bắt đầu. Tuy nhiên, khác với những năm trước, chính quyền và nhân dân các tỉnh trong khu vực phải lo toan chạy lũ thì hai năm trở lại đây họ lại cùng nhau tìm kế sinh nhai và làm giàu ngay trên những cánh đồng trắng nước. Để làm được những điều trên là cả quá trình sống chung với lũ, đúc kết kinh nghiệm và sự nỗ lực của chính quyền địa phương trong việc an cư cho nhân dân vùng lũ. Trong những tỉnh đạt được kết quả cao phải kể đến tỉnh An Giang, một tỉnh đầu nguồn lũ, hằng năm đều phải đương đầu với những dòng lũ đầu tiên chảy vào dòng Mê Kông. Trao đổi với chúng tôi về những nỗ lực của tỉnh trong việc hoạch định chiến lược lâu dài sống chung với lũ, đồng chí Lâm Minh Chiếu, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang nói:

- Đồng bằng sông Cửu Long phải đối phó với lũ từ thượng nguồn dòng Mê Kông đổ về, bị ảnh hưởng nhiều nhất là các tỉnh Long An, Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang. Những năm trước các tỉnh phải chạy đua với nước lũ, lo mất nhà cửa, ruộng vườn, hoa màu, gia cầm; lo không nơi sinh sống, không có cái ăn, cái mặc, nhất là tính mạng con em họ bị đe dọa và học sinh không được đến trường. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, cuộc sống người dân ổn định và còn phát huy được lợi thế của nước lũ để làm giàu.

Nhớ lại mùa lũ năm 2000, năm có đỉnh lũ cao nhất từ trước đến nay, tôi và các đồng nghiệp đi từ biên giới Tịnh Biên, vượt qua Tân Châu, tỉnh An Giang rồi sang Tân Hồng, Hồng Ngự thuộc tỉnh Đồng Tháp. Suốt chặng đường đi, hàng nghìn hộ dân phải dời nhà lên những mỏm cao, mặt đê, mang theo cả gia súc, gia cầm để tránh lũ. Hàng chục nghìn học sinh phải nghỉ học, sách vở bị lũ cuốn trôi, trong đó rất nhiều em học sinh chết đuối trên đường đi học. Ngoài ra, những vườn cây ăn trái bị ngập nước, mùa màng thất bát, nhiều gia đình phải chờ hàng cứu trợ để sống qua ngày…

Đến nay các tỉnh trong khu vực đã xây dựng được gần 30.000km bờ bao lửng để bảo vệ lúa, hoa màu và cây ăn trái. * Chính phủ đầu tư xây dựng một số tuyến đê bao dân cư với quy mô lớn, khép kín để bảo vệ các vùng dân cư sống tập trung như: đê bao Sa Rài thuộc huyện Tân Hồng, tỉnh Đồng Tháp; đê bao thị trấn Tân Hưng, huyện Mộc Hóa, tỉnh Long An; đê bao Chợ Mới huyện Chợ Mới và cụm tuyến dân cư 7 xã thuộc huyện Tân Châu, tỉnh An Giang. * Chính phủ đã đầu tư xây dựng hơn 1 nghìn cụm tuyến dân cư vượt lũ, trong đó có 820 cụm tuyến dân cư vượt lũ đã xây dựng được hạ tầng kỹ thuật thiết yếu như tôn nền, đắp bờ bao, xây dựng đường giao thông nội bộ, hệ thống điện nước. * Trên các cụm tuyến dân cư xây dựng hoàn chỉnh hơn 83 nghìn căn nhà và bố trí cho gần 119 nghìn người dân vào sinh sống. * Tổng vốn đã thực hiện các dự án lên đến 3.300 tỷ đồng. * Bộ Xây dựng đang phối hợp với các bộ, ngành và các tỉnh ngập lũ Đồng bằng sông Cửu Long tiếp tục nghiên cứu xây dựng "đề án đầu tư xây dựng chương trình cụm, tuyến dân cư và nhà ở vượt lũ giai đoạn 2 (năm 2008-2010). * Tổng vốn đầu tư giai đoạn 2 là 2.387 tỷ đồng, trong đó sẽ xây dựng 208 dự án đầu tư xây dựng các cụm, tuyến dân cư và bờ bao khu dân cư có sẵn, bảo đảm chỗ ở an toàn, ổn định cho 52.356 hộ dân; 143 dự án đầu tư xây dựng các bãi thu gom rác thải và các công trình kè chống sạt lở đối với cụm tuyến dân cư ngập sâu trong lũ.

Cũng chính từ những bức xúc của người dân muốn có được cuộc sống ổn định ngay trong mùa lũ, các cấp, các ngành đã vào cuộc nhằm tìm ra giải pháp sống chung với lũ. Chính phủ ra quyết định số 173/2001/QĐ-TTg tổ chức triển khai xây dựng cụm tuyến dân cư nhằm phát triển kinh tế-xã hội vùng ĐBSCL. Những trăn trở bấy lâu của Đảng bộ, nhân dân các tỉnh ĐBSCL như tiếp thêm sức mạnh thúc đẩy tiến độ xây dựng cho dân vùng lũ có chỗ an cư. Để triển khai nhanh, đồng bộ các công trình cụm tuyến dân cư cho nhân dân vùng lũ, Ủy ban nhân dân các tỉnh cử nhiều cán bộ có kinh nghiệm đến các địa bàn, nhất là những huyện ngập sâu như Tân Châu, An Phú, Phú Tân, Thoại Sơn của tỉnh An Giang; Tân Hồng, Hồng Ngự, Thanh Bình, Lấp Vò của tỉnh Đồng Tháp; thị xã Hà Tiên, huyện Kiên Lương, Hòn Đất của tỉnh Kiên Giang… tìm đất xây dựng cụm tuyến dân cư vượt lũ, khảo sát các tuyến dân cư để quy hoạch làm nơi sinh sống ổn định, vững chắc cho bà con nhân dân.

Qua nhiều năm xây dựng, đến nay các tỉnh ĐBSCL đã xây dựng được hơn một nghìn cụm tuyến dân cư vượt lũ, bố trí hàng chục nghìn hộ dân vào sinh sống ổn định. Chính phủ cũng chỉ đạo các ngân hàng chính sách xã hội cho hàng chục nghìn hộ vay vốn tôn cao nền nhà, vay vốn sản xuất để ổn định cuộc sống.

Cuộc chạy đua với lũ để xây dựng cụm tuyến dân cư của các tỉnh ĐBSCL đang vào hồi kết thúc, hiện có nhiều cụm tuyến dân cư đã hoàn thành, số dân vào sinh sống tại các cụm tuyến ngày càng tăng cao. Người dân đã được an cư trong mùa lũ và ổn định cuộc sống và phát triển kinh tế, nhất là trong mùa lũ.

... Đến kinh nghiệm của những mô hình

Sự nỗ lực của Chính phủ và các ban, ngành thuộc các tỉnh ĐBSCL trong công tác xây dựng cụm tuyến dân cư để nhân dân an tâm sản xuất đã đem lại hiệu quả cao trong chiến lược sống chung với lũ. Ngoài sự nỗ lực trên thì từ kinh nghiệm thực tế của người dân và các hoạch định chính sách, vạch ra nhiều biện pháp giải pháp để phát triển kinh tế trong mùa lũ đã được các tỉnh đặt ra và hiện đang đi vào chiều sâu, có hiệu quả. Đi đầu trong việc phát triển kinh tế trong mùa lũ là tỉnh An Giang và tỉnh Đồng Tháp. Những tỉnh này đã biết lợi dụng mùa mưa lũ, khi nước dâng cao để phát triển những mô hình kinh tế. Từ năm 2004 đến nay đã có hàng chục mô hình đạt hiệu quả cao được nhân rộng như: nuôi tôm càng xanh, cá đăng quầng, nuôi lươn, trồng rau màu, nấm rơm, trồng ấu… Ngoài ra, các làng nghề phục vụ cho đánh bắt thủy sản trong mùa lũ như đan lờ, đan lợp, đan lưới, đóng xuồng, ghe cũng được khôi phục để phát triển sản xuất.

Trao đổi với chúng tôi, đồng chí Đỗ Vũ Hùng, Phó giám đốc, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh An Giang khẳng định:

- Những năm gần đây, nhân dân không còn sợ lũ, ai cũng chờ lũ về để làm ăn, mở rộng mô hình nuôi tôm, nuôi cá… An Giang triển khai 32 mô hình làm ăn trong mùa lũ, đã tạo công ăn việc làm cho 500 nghìn lao động; giá trị sản xuất thu về trong mùa lũ ước tính 1.331 tỉ đồng.

Để tìm hiểu kỹ về các mô hình làm ăn có hiệu quả trong mùa mưa lũ, chúng tôi đến thăm mô hình của gia đình anh Lê Long Bào, ngụ ấp Bình Quý, xã Bình Thủy, huyện Châu Phú, tỉnh An Giang. Đây là mô hình nuôi lươn đầu tiên trên địa bàn xã, được triển khai từ năm 2001. Anh Bào cho biết:

- Những năm trước lũ về, gia đình chỉ biết giăng câu, thả lưới, cuộc sống bấp bênh. Sau khi nghe thông tin có mô hình nuôi lươn trong mùa lũ, tôi đã tìm tòi học hỏi, Hội Nông dân xã giúp thêm khoa học kỹ thuật. Thế là bắt tay vào nuôi lươn, lứa đầu tiên thả 15kg lươn giống thử nghiệm, qua 4 tháng nuôi, thu được hơn 3 triệu đồng.

Đến mùa lũ năm sau, khi đã có kinh nghiệm, anh Bào xây dựng 40 mét vuông ao, thả nuôi 30kg giống, sau thời gian chăm sóc thu được 200kg lươn thành phẩm, thu lãi 8 triệu đồng. Cứ như vậy, đến mùa lũ là gia đình anh Bào lại thả nuôi lươn, năm nào cũng cho thu hoạch khá. Nhờ đó mà gia đình anh thoát được nghèo, trở thành gia đình có mô hình nuôi lươn đạt hiệu quả tốt được nhiều người học tập và nhân rộng ra toàn xã. Cũng từ mô hình của gia đình anh Bào mà hiện nay trên địa bàn xã Bình Thủy có gần 50 hộ nuôi lươn trong mùa mưa lũ đem lại hiệu quả cao trong phát triển kinh tế hộ gia đình. Ông Nguyễn Hữu Danh, Chủ tịch Hội Nông dân xã Bình Thủy kể:

- Từ một xã thuần nông, mùa lũ nhân dân không có việc làm, nay nhờ có mô hình nuôi lươn một số hộ gia đình đã vươn lên khá giả. Điều quan trọng hơn là đã giải quyết được số lao động dư thừa có việc làm, không phải trông chờ, ỷ lại vào hàng cứu trợ như trước nữa. Mùa lũ năm 2008 này, chúng tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu những mô hình mới như nuôi cá lóc, nuôi tôm, trồng màu, trồng nấm rơm để nhân dân có điều kiện phát triển kinh tế gia đình, nhất là trong thời gian lũ lên.

Rất nhiều mô hình phát triển kinh tế trong mùa lũ mà nhân dân các tỉnh ĐBSCL đang áp dụng, bước đầu mang lại hiệu quả kinh tế và việc làm cho người lao động. Đây là những mô hình được đúc kết từ thực tế sống chung với lũ trong nhiều năm của nhân dân và được chính quyền địa phương xây dựng, hướng dẫn thêm khoa học kỹ thuật. Kết quả này góp phần ổn định cuộc sống lâu dài của người dân trong mùa mưa lũ và hướng đến xây dựng những mô hình điểm để có thể làm giàu ngay trong những ngày nước lũ dâng cao.

Bài và ảnh: BÁ HIÊN, NGUYỄN KIỂM, ĐẶNG KIÊN

* Kỳ sau: Chất lượng nguồn nhân lực-thách thức mới.

Đan lưới phục vụ đánh bắt cá mùa lũ ở Thơm Rơm, Thốt Nốt, Cần Thơ.