Vàng là kim loại có giá trị như một loại tiền tệ và dùng làm trang sức có ý nghĩa truyền thống từ xưa đến nay. Khác với xưa, giờ đây, giá trị vàng gắn với thị trường thế giới. Nước lên thì thuyền lên, giá vàng thế giới tăng thì trong nước cũng tăng. Do đó, giá vàng lâu nay cứ nhảy tanh tách theo từng giờ, từng ngày, khó tiên đoán lên hoặc xuống là vậy. Tuy nhiên, cầm trên tay chỉ vàng, thỏi vàng, thật giả, tốt xấu, chất lượng đến đâu, không phải ai cũng hiểu rõ. Dịp giáp Tết Nguyên đán, nhu cầu trao đổi, mua bán, sử dụng vàng tăng cao, chúng tôi đã có một cuộc thâm nhập vào thế giới vàng ở Thành phố Hồ Chí Minh, nơi được coi là trung tâm chế tác, buôn bán vàng lớn nhất phía Nam và cả nước với mong muốn phân định được phần nào thật - giả, giúp người mua có thể tránh thiệt hại .

Thật-giả khó lường

Anh T., bạn của tôi, có 2 chỉ vàng nhưng đã mất hóa đơn mua. Một lần cần tiền, anh đem vàng ra tiệm bán. Chủ tiệm là một phụ nữ trạc 50 tuổi, giương hai cặp mắt soi mói có vẻ không tin vào điều gì đó. Không hỏi anh T. một lời, bà cầm cái ghắp thổi lửa đỏ chỉ vàng rồi dùng kìm cắt đôi khoanh chỉ vàng, rồi bĩu môi:

-Vàng này không đủ tuổi. Chỉ tính giá 10 triệu đồng/cây.

Anh T. trố mắt vì ngạc nhiên. Trên bảng giá ghi rõ giá mua vào là 12,35 triệu đồng/cây, vàng của anh là loại 4 số 9 hẳn hoi cơ mà. Dĩ nhiên với mức giá ấy, anh T. không bán. Anh đem nhẫn bị cắt đôi, quăn queo đến một cửa hàng khác. Nhìn nhẫn vàng, bà chủ trẻ tuổi bảo: "Vàng mới bị thử à?" Rồi cũng soi mói một lúc và "kết luận": Vàng không đủ tuổi và mua với giá 10,5 triệu đồng/cây. Đang cần tiền, anh T. bấm bụng bán, chịu lỗ. Anh T kể lại câu chuyện trên với tôi bằng sự bức xúc hiếm thấy ở tính cách khá trầm tính ở anh.

Một chuyện khác, Hồng, một người quen của tôi, có sợi dây chuyền 2,5 chỉ vàng 18K, mang bán thì chủ tiệm bảo vàng không đủ tuổi, nên chỉ mua với giá quá thấp. Chị Hồng không bán, mang dây chuyền đến tiệm kim hoàn nằm trên đường An Dương Vương, quận 6 để giám định và hỏi giá. Sau khi đặt lên bàn cân, nhân viên cửa hàng khẳng định vàng 6,5 tuổi (65% hàm lượng vàng), với giá thu mua thấp hơn giá mà tiệm vàng chị từng tới. Trong khi đó, chị Hồng mua sợi dây chuyền này có độ tuổi: 7,5 tuổi mới chỉ chưa đầy 3 tháng.

Kỹ nghệ gian lận

Câu chuyện của anh T và chị H đã thôi thúc tôi tìm hiểu về vàng. Hưng là một chủ cơ sở gia công vàng ở chợ An Đông và vừa làm cho một công ty vàng bạc đá quý lớn ở TP Hồ Chí Minh, là người cùng quê với tôi. Vì thân tình, Hưng đồng ý giúp tôi.

Cầm sợi dây chuyền của chị T do tôi đưa, Hưng đoán chắc nịch: “Vàng này trên 6 tuổi chút đỉnh”. Để kiểm chứng, Hưng cọ nhẹ bề mặt sợi dây chuyền lên bề mặt một viên đá nhẵn. Khi trên bề mặt đá xuất hiện bột vàng nhuyễn, cho a-xít vào, bề mặt đá sủi lên màu bạc, Hưng chỉ cho chúng tôi dưới bột nhuyễn có một khoảng trống với bề mặt đá và cho biết đó là hiện tượng mất chân, vàng chỉ đạt 6,2 tuổi. Hưng cho biết:

- Khoảng trống càng nhiều thì tuổi vàng càng giảm. Để làm giảm hoặc tăng tuổi vàng, dân chế tác thường dùng “hội”(Một loại hợp kim ngoại nhập) để pha với vàng. Hội có hai loại: "hội" dành cho vàng trắng và "hội" dành cho vàng đỏ. Với loại "hội" làm giảm tuổi vàng, thợ càng bỏ nhiều "hội" thì tuổi vàng càng thấp. Với vàng 9,5 tuổi, bỏ "hộ" vào vàng sẽ xuống còn 5,5 tuổi. Còn loại "hội" làm tăng tuổi vàng thì tuổi vàng tăng tùy theo trọng lượng "hội" pha vào. Chẳng hạn để tăng vàng 4,5 tuổi lên 5,5 tuổi thì pha "hội" tương đương một tuổi vàng. Hiện nay rất khó phát hiện vàng có pha "hội" và đây là kiểu “phù phép” để thu lợi bất chính khá phổ biến.

Theo tìm hiểu của chúng tôi, để cạnh tranh và đánh vào tâm lý ham rẻ của người tiêu dùng, các chủ tiệm kim hoàn thường hạ chuẩn tuổi vàng. Thông thường, khi khách hàng thỏa thuận với chủ tiệm gia công một lượng vàng thì sau khi chế tác phải trả lại đúng một lượng. Nếu lượng vàng hao hụt, thợ phải bỏ tiền ra đền bù với giá tương ứng. Để gia công một vòng kiềng vàng, tiền công chế tác chỉ khoảng 100.000đ, trong khi để chế tác một cách cầu kì các hình văn hoa thì càng hao hụt vàng nhiều. Tay nghề cao thì hao hụt 5-7 ly vàng (10 ly/1 phân), tay nghề thấp thì có thể đến 1 phân vàng (10 phân/1 chỉ). Vàng 6,5 tuổi thì phải bán với giá vàng 6,8 tuổi mới có lời. Nhưng thực tế trên thị trường, vàng 6,0-6,5 tuổi được các chủ tiệm kim hoàn bán với giá từ 7,0 đến 7,5 tuổi và số tiền khách hàng bị “móc túi” thường từ 100.000đ đến 200.000đ/ 1chỉ. Một cách gian lận khác đem lại lợi nhuận rất cao là thợ bạc làm vàng “hai da” . Loại vàng này được chế tác 2 lớp: Lớp thứ nhất, bên ngoài là vàng có độ tuổi cao, lớp thứ hai, bên trong có độ tuổi thấp. Nếu nấu lại 1 lượng vàng “hai da”, chỉ thu được khoảng 6-7 chỉ vàng, trọng lượng chênh lệch còn lại đã rơi vào tay thợ bạc, chủ chành(Cơ sở gia công vàng). Một kiểu đánh lừa người tiêu dùng rất tinh vi khác là chế tác vàng “bọng” (vàng rỗng ruột), rồi bơm chì, bạc, thau vào để nâng trọng lượng. Cần có cơ chế giám định và quản lý thị trường vàng

Thị trường vàng và chế tác vàng hiện nay vẫn đang trong tình trạng thả nổi. Điều này khiến cho các doanh nghiệp kinh doanh vàng và các cơ sở chế tác vàng mạnh ai nấy làm. Đặc biệt là hạ tuổi vàng để tung ra thị trường trục lợi, phân phối vàng đi các tỉnh, thành phố khác.

Người mua vàng khi mua tại các tiệm kim hoàn nhiều khi bị ăn gian trọng luợng, chất lượng vàng khi chủ tiệm điều chỉnh kim cân vàng không chính xác hoặc dùng xảo thuật để bấm đồng hồ cân điện tử làm tuổi vàng tăng lên. Giám đốc kỹ thuật của một công ty vàng bạc-đá quý uy tín tại Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định: “Máy thử vàng bằng nguyên lý đo tỷ trọng (cân điện tử, cân vi tính) trước đây được người kinh doanh vàng sử dụng rất nhiều, nhưng thời gian gần đây, các công ty lớn không dùng vì mức sai số rất lớn. Máy chỉ để tham khảo nội bộ và chỉ chính xác với nhóm vàng cao tuổi 98%”. Hiện nay, các doanh nghiệp lớn giám định vàng với công nghệ phổ kế huỳnh quang tia X thế hệ mới có độ chính xác 0,01% sai số có thể phân tích được bất cứ sản phẩm nào. Nhưng vì giá thành cao (22.000 USD) nên các tiệm kim hoàn vẫn dùng phương pháp đo tỷ trọng.

Hiện nay, kinh doanh vàng, phần lớn sản phẩm đều không đóng dấu chất lượng, ký hiệu trên sản phẩm. Tuổi thật và chất lượng của vàng chỉ mình chủ cửa hàng biết và định đoạt. Hơn nữa, trong việc quản lý hoạt động kinh doanh vàng chưa có quy định cụ thể, thống nhất về tiêu chuẩn vàng. Tiêu chuẩn vàng đều do các doanh nghiệp tự xây dựng chất lượng, đăng ký với cơ quan quản lý về chất lượng hàng hóa và tự chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm đã đăng ký. Vì vậy, khi các cơ quan chức năng phát hiện các dấu hiệu vi phạm cũng không biết áp dụng tiêu chuẩn nào để xử phạt. Không có cơ chế định chuẩn thống nhất, hợp lý, vàng giả, vàng kém chất lượng vẫn cứ thế tồn tại trong thị trường và nếu không nắm rõ, khách hàng sẽ là người chịu thiệt thòi đầu tiên.

ĐẶNG TRUNG KIÊN và VINH HOÀNG