Là tỉnh có nhiều tài nguyên, khoáng sản, Thái Nguyên đã và đang đóng góp một phần khoáng sản không nhỏ cho sự phát triển của đất nước. Tuy nhiên, tỉnh vẫn đang phải đối mặt với những bất cập trong việc phục hồi sau khai thác khoáng sản.

Vướng mắc nảy sinh từ khâu quản lý

Tính đến tháng 8-2006, toàn tỉnh Thái Nguyên có tới 38 đơn vị, tổ chức khai thác khoáng sản, trong đó có 13 doanh nghiệp Nhà nước, một công ty liên doanh, hai hợp tác xã, hai hộ gia đình và 20 doanh nghiệp khác. Ngoài các hóa chất sử dụng trong quá trình tuyển khoáng, môi trường còn bị tác động nặng nề bởi việc phong hóa các loại đất, đá tạp, tạo nên các dòng a xít mỏ có khả năng hòa tan kim loại lẫn trong đất, đá thải, gây ô nhiễm đất, nước mặt, nước ngầm. Trước đây khi chưa có Luật Khoáng sản, cũng như các địa phương khác, ở Thái Nguyên các đơn vị khai thác khoáng sản được giao đất không phải thuê, nên chỉ cần phấn đấu khai thác sao cho càng nhiều, càng tốt, còn vấn đề môi trường để “hậu xét”.

Chúng tôi tìm đến mỏ than Khánh Hòa, nơi được phản ánh là môi trường đang bị xâm hại nghiêm trọng. Đoạn đường hơn một km từ Quốc lộ 3 vào mỏ than Khánh Hòa được phủ một lớp bụi than dầy. Những khu vườn, nhà của người dân hai bên đường cũng được phủ một màu đen. Đến mỏ, tận mắt chứng kiến việc khai thác than ở nơi đây mới thấy hết sự phức tạp của nó. Các moong than được khai thác sâu tới âm 105m so với mực nước biển và những bãi đất, đá thải khổng lồ cao tới 120m. Theo khảo sát, đây mới chỉ là những moong than ở trên, còn rất nhiều than ở phía dưới với độ sâu khoảng 1.200m. Ông Nguyễn Đức Bền, Trưởng phòng Quản lý tài nguyên khoáng sản, Sở Tài nguyên - Môi trường Thái Nguyên cho biết: Về nguyên tắc ở dưới còn khoáng sản thì chưa thể tính đến chuyện hoàn thổ. Nhưng với những mỏ như Khánh Hòa sẽ phải tìm những giải pháp thích hợp như để tạo thành những hồ nước. Vì việc hoàn thổ là hết sức khó khăn, tốn kém mà lợi ích mang lại chưa hẳn đã cao.

Một điểm “nóng” khác về ô nhiễm môi trường do khai thác là mỏ thiếc tại xã Hà Thượng, huyện Đại Từ. Xí nghiệp thiếc Đại Từ đã tiến hành thuê đất của dân và khai thác tại đây từ những năm 1990 với diện tích 3,06ha. Đến năm 1999, do giá quặng thiếc rẻ, đơn vị ngừng việc khai thác, tiến hành hoàn thổ. Công việc đang được tiến hành thì UBND huyện Đại Từ đề nghị Xí nghiệp nộp 80 triệu đồng để UBND huyện tự hoàn thổ. Sau đó, huyện lại cho một đơn vị khác vào khai thác và tuyển thiếc trực tiếp tại đây. Việc tuyển thiếc trực tiếp đã gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, nước thải đã làm chết cá, chết cây. Việc hoàn thổ và phục hồi môi trường gặp nhiều khó khăn, nên UBND huyện lại trao lại cho Xí nghiệp thiếc Đại Từ. 2/3,0ha trên đã được hoàn thổ vào năm 2003 và đưa cây điền thanh vào trồng. Nhưng liên tiếp hai năm: 2004 và 2005 đều có hiện tượng cây chết. Kết quả nghiên cứu cho thấy cây chết do lưu huỳnh từ dưới bốc lên. Đến nay, công việc khắc phục ô nhiễm môi trường nơi đây vẫn chưa có gì sáng sủa.

Cơ quan chức năng chưa kiên quyết

Vấn đề hoàn thổ được quy định rất rõ trong Luật Khoáng sản năm 1996 và các Nghị định, Thông tư hướng dẫn thi hành Luật Khoáng sản, trong đó đưa ra yêu cầu ký Quỹ phục hồi môi trường, nhưng lại không được các doanh nghiệp quan tâm, thực hiện. Chính vì vậy mới có tình trạng, nhiều mỏ khoáng sản đóng cửa từ lâu, nhưng việc hoàn thổ không được tiến hành. Thêm vào đó, do việc quản lý của các cơ quan chức năng thiếu chặt chẽ nên tình trạng các doanh nghiệp khai thác khoáng sản không có phương án bảo đảm môi trường vẫn được cho phép đi vào hoạt động.

Ngày 2-11, trao đổi với chúng tôi, ông Dương Văn Khanh, Giám đốc Sở Tài nguyên - Môi trường Thái Nguyên cho biết: Ngoài lý do lịch sử để lại, việc hoàn thổ, phục hồi môi trường ở nhiều nơi gặp khó khăn vì diện tích rộng, mỏ sâu như mỏ Khánh Hòa, Phấn Mễ… Song, nguyên nhân chính vẫn là do sự thiếu kiên quyết của cơ quan chức năng và chính quyền địa phương. Đơn cử như chính quyền huyện Đại Từ đã không kiên quyết yêu cầu đơn vị khai thác thiếc tại xã Hà Thượng làm tốt công tác hoàn thổ, thậm chí còn làm cho việc hoàn thổ bị chậm trễ. Việc khai thác tại khu vực mỏ Trại Cau cũng đang gây nên nhiều vấn đề về môi trường, như ô nhiễm nguồn nước, cạn kiệt nước ngầm, cản trở dòng chảy… nhưng chưa được các cấp chính quyền xử lý triệt để. Những vấn đề trên đã dẫn đến việc phục hồi môi trường sau khai thác khoáng sản tại Thái Nguyên chưa đạt yêu cầu.

Trước thực trạng trên, Sở Tài nguyên-Môi trường Thái Nguyên đã chỉ đạo các cơ quan chức năng tích cực kiểm tra, yêu cầu các đơn vị trên địa bàn thực hiện nghiêm việc ký Quỹ phục hồi môi trường và cùng các đơn vị xây dựng các phương án khai thác kết hợp với hoàn thổ hợp lý. Nhưng, trên thực tế vẫn còn tình trạng mạnh ai nấy làm. Đây là chuyện thường xảy ra tại các địa phương có nhiều khoáng sản, chứ không chỉ xảy ra với riêng Thái Nguyên. Thực tế này đòi hỏi Bộ Tài nguyên - Môi trường, UBND các tỉnh cần sớm có giải pháp cụ thể trong quản lý khai thác và phục hồi sau khai thác khoáng sản tại địa phương mình. Việc xét duyệt các phương án khai thác phải được tiến hành thận trọng, xem xét kỹ các tác hại về môi trường và cách thức xử lý phục hồi tránh tình trạng gây ô nhiễm hoặc khai thác xong mới tìm cách khắc phục. Cần tăng cường quản lý, kiểm tra việc thực hiện nghiêm các biện pháp bảo vệ môi trường và phục hồi môi trường của các đơn vị khai thác khoáng sản. Kiên quyết xử lý những đơn vị vi phạm quy định của Luật Khoáng sản về bảo vệ, phục hồi môi trường. Làm tốt những vấn đề trên thì hoạt động khai thác khoáng sản mới phát huy hiệu quả cao; đồng thời giảm những tác động xấu đến môi trường.

ĐINH XUÂN DŨNG