Hệ lụy từ tuyên bố của chính quyền Washington công nhận Jerusalem là thủ đô của Israel vào cuối năm 2017 vẫn tiếp tục gây ra những “vết thương nhức nhối”. Giọt nước đã thực sự tràn ly khi trong năm 2018, Mỹ chính thức mở Đại sứ quán của mình tại thánh địa linh thiêng đối với cả người Palestine lẫn người Israel này. Nỗi đau bị chiếm đóng của người Palestine càng bị khoét sâu hơn bởi quyết định này của Mỹ được ví như “nụ hôn tử thần” đối với tiến trình hòa đàm giữa Palestine và Israel. Không chỉ tiến trình hòa bình giữa hai dân tộc lại trải qua thêm một năm giậm chân tại chỗ, ngọn lửa thù hận được dịp lại bùng lên bởi các cuộc đụng độ đẫm máu giữa hai bên.

Hệ lụy còn lan ra bởi làn sóng phản đối quyết định của Mỹ trong thế giới Arab dâng cao mạnh mẽ ở nhiều nước trong khu vực. Nó giống như “liều thuốc” gây kích động thế giới Hồi giáo vốn sẵn tâm lý chống Mỹ bấy lâu. Cách mà các phần tử cực đoan Hồi giáo hành động để trả đũa sẽ là điều không ai muốn nghĩ tới. Không ai khác chính Mỹ và đồng minh Israel sẽ phải đối mặt với những nguy cơ khó lường về an ninh. Nghiêm trọng hơn, Israel vốn bị cô lập ở khu vực sẽ càng bị các nước xa lánh.

Dù ông Donald Trump tuyên bố công nhận Jerusalem là thủ đô của Israel là “một bước quyết định đã trễ hạn quá lâu nhằm thúc đẩy tiến trình hòa bình và hướng tới một thỏa thuận lâu dài”, nó không bao giờ có thể là một giải pháp cho nền hòa bình lâu dài và bền vững cho hai dân tộc. Bởi cuộc xung đột dai dẳng này cần phải được giải quyết thông qua một giải pháp công bằng hơn và vấn đề Jerusalem phải được giải quyết trong khuôn khổ một giải pháp toàn diện. Cái mà ông Donald Trump gọi là quyết định hướng tới một thỏa thuận lâu dài ấy được giới phân tích cho rằng “chỉ vì Israel” mà các quyền lợi hợp pháp và chính đáng của người Palestine không hề được tính tới. Lịch sử Trung Đông đã cho thấy cuộc xung đột dai dẳng giữa hai dân tộc Palestine và Israel là một trong những nguyên nhân đẩy khu vực vào tình trạng bị chia rẽ và bất đồng sâu sắc giữa một bên là những nước ủng hộ Mỹ cùng đồng minh Israel, với một bên là các nước Arab đoàn kết với Palestine.

Jerusalem có thể sẽ là nguồn cơn dẫn tới một cuộc khủng hoảng mới ở Trung Đông nếu những diễn biến phức tạp liên quan tới quyết định “giội gáo nước lạnh” của ông Trump không được kiểm soát. Bởi từ sau khi có được sự công nhận của Mỹ, Nhà nước Do Thái lập tức thúc đẩy dự luật mang tên “Jerusalem to lớn hơn”, trong đó có kế hoạch xây dựng thêm hàng trăm nghìn ngôi nhà định cư tại Đông Jerusalem. Động thái này của Israel chẳng khác nào châm “mồi lửa” vào “thùng thuốc súng” Trung Đông.

Tương tự, quyết định rút khỏi thỏa thuận hạt nhân với Iran của Mỹ có thể đẩy khu vực Trung Đông vào tình trạng mất kiểm soát nghiêm trọng hơn. Đây không chỉ là thỏa thuận giúp giảm căng thẳng giữa Iran và các nước phương Tây mà còn có ý nghĩa duy trì sự ổn định ở khu vực. Thỏa thuận được hy vọng sẽ ngăn chặn Iran phát triển vũ khí hạt nhân và kiềm chế sức mạnh gây nhiều quan ngại cho Mỹ và các đồng minh ở khu vực như Israel và Arab Saudi. Tuy nhiên, sự rút lui của Mỹ khiến số phận của thỏa thuận lịch sử này trở nên mong manh, có thể đổ vỡ bất cứ lúc nào.

Khi Mỹ đã rời bỏ thỏa thuận, Iran sẽ không có lý do gì để phải tiếp tục hạn chế các năng lực hạt nhân của mình theo những quy định ràng buộc trong đó. Trái lại, nước này càng có thời cơ để củng cố vai trò và vị thế của mình ở khu vực. Đây mới chính là một nguy cơ lớn đối với Trung Đông bởi nó có thể dẫn tới cuộc chạy đua hạt nhân ở khu vực cũng như cuộc đua tranh giành ảnh hưởng giữa các nước lớn ở đây.

Đáng nói, Iran hiện là quốc gia nắm giữ vai trò quan trọng trong nỗ lực giải quyết các cuộc xung đột ở Trung Đông, từ Syria, Yemen đến Lebanon. Các nước láng giềng thù địch với Iran chắc hẳn sẽ khó mà chấp nhận việc Iran “làm mưa làm gió” ngay trước “cửa nhà” mình. Giới chuyên gia cho rằng, Iran sẽ không rút khỏi thỏa thuận hạt nhân bởi nước này vẫn tăng cường hợp tác với châu Âu để duy trì thỏa thuận. Thay vào đó, nước này sẽ cho thấy một Iran mạnh mẽ và có tầm ảnh hưởng hơn thông qua thể hiện vai trò trong cuộc khủng hoảng Syria hay hỗ trợ các lực lượng thù địch với Nhà nước Do Thái. Đến lúc đó, không ai mong muốn sẽ bùng phát cuộc đối đầu giữa Iran với Israel, nhưng rõ ràng Tel Aviv sẽ không chịu ngồi im nhìn Iran phô trương sức mạnh.

Hệ lụy từ việc Mỹ rời bỏ thỏa thuận không chỉ dừng ở đó. Hiện nay, cuộc nội chiến ở Yemen đang nổi lên như một điểm nóng cần phải có biện pháp chấm dứt càng sớm càng tốt bởi những hậu quả do nó gây ra đã lên tới mức báo động. Việc Iran được cho là ủng hộ lực lượng nổi dậy Houthi, và Arab Saudi hậu thuẫn chính phủ Yemen càng khiến cho cuộc khủng hoảng kéo dài hai năm qua ở quốc gia này thêm phức tạp. Iran và Arab Saudi đều đang muốn giành lấy vai trò hàng đầu ở khu vực nên việc thi triển sức mạnh ở Yemen của hai quốc gia này chưa biết tới khi nào mới chấm dứt. Arab Saudi sẽ không bao giờ chấp nhận một Iran theo đuổi vũ khí hạt nhân và trở nên hùng mạnh. Quốc gia đối thủ của Iran này từng tuyên bố sẽ theo đuổi chương trình hạt nhân nếu Iran tiếp tục phát triển hạt nhân.

Có thể nói rằng, những quyết định của Tổng thống Donald Trump liên quan đến Jerusalem hay thỏa thuận hạt nhân Iran đã xóa mờ đi triển vọng hòa bình vừa được nhen nhóm ở khu vực sau những tia hy vọng chấm dứt cuộc khủng hoảng ở Syria kéo dài 7 năm qua. Năm 2018 có thể nói đánh dấu sự thất bại của phe đối lập ở Syria và cán cân quân sự nghiêng hoàn toàn về phía chính phủ của Tổng thống Al Assad. Tiến trình chính trị đang được thúc đẩy góp phần mở ra cơ hội chấm dứt khủng hoảng ở nước này. Vấn đề của Syria giờ đây chỉ còn là thời gian. Cuộc đàm phán hòa bình Syria ở Astana của Kazakhstan với vai trò trung gian hòa giải của Iran, Nga và Thổ Nhĩ Kỳ hồi tháng 11 vừa qua dù được cho là đã “bỏ lỡ cơ hội”, nhưng dù sao nỗ lực ở Astana trong suốt 11 vòng đàm phán cũng mang lại những triển vọng tích cực cho Syria. Điều đáng mừng là các cuộc đàm phán bắt đầu bàn tới việc hồi hương người tị nạn Syria, kế hoạch tái thiết hậu xung đột nhiều hơn là làm sao để chấm dứt cảnh đổ máu ở nước này.

Có thể thấy bức tranh Trung Đông năm 2018 lẫn lộn các gam màu sáng tối như trên cho thấy, cuộc đua tranh giành ảnh hưởng tại khu vực của các cường quốc bên ngoài đã định hình rõ thế thắng, bại. Trong khi Mỹ gần như tự đánh mất vai trò “cầm trịch” của mình ở Trung Đông sau các quyết định bị chi phối bởi mục tiêu “nước Mỹ trên hết” của chính quyền Tổng thống Trump, Nga lại nổi lên như một “người bạn lớn” của khu vực. Trong khi mối quan hệ ngày càng nổi bật của Nga với Iran hay Thổ Nhĩ Kỳ đang góp phần mang lại sự ổn định rõ ràng cho khu vực, điển hình là ở Syria, thì mối quan hệ giữa Mỹ và các đồng minh như Israel hay Arab Saudi lại dẫn tới những điều không mong muốn.

Năm 2018, Trung Đông xuất hiện thêm nhiều biến số khiến cho hòa bình ở khu vực máu lửa này vẫn còn là một ẩn số.

MỸ HẠNH