QĐND – Ngày 27-6, 4 cựu lãnh đạo cấp cao của chế độ diệt chủng Khơ-me Đỏ sẽ ra hầu tòa. Phiên xét xử này được tiến hành tiếp sau phiên tòa xét xử trùm cai ngục Kang Kếch Yêu (Kaing Guek Eav) hồi năm ngoái sau nỗ lực hàng chục năm của LHQ và Cam-pu-chia, nhằm buộc các cựu thủ lĩnh Khơ-me Đỏ phải trả giá cho những tội ác đã gây ra trong quá khứ.

Từ trái sang phải: Nuôn Chia, Khiêu Xăm-phon, Iêng Xa-ri và Iêng Thi-rít. Ảnh: AP

Bốn bị cáo bao gồm Nuôn Chia (Nuon Chea), "nhà tư tưởng" và là nhân vật số 2 của Khơ-me Đỏ; Iêng Xa-ri (Ieng Sary), Phó thủ tướng kiêm Ngoại trưởng và là nhân vật quyền lực số 3 trong chế độ diệt chủng; Iêng Thi-rít (Ieng Thirith), vợ của Iêng Xa-ri, Bộ trưởng Bộ các vấn đề xã hội của Khơ-me Đỏ; Khiêu Xăm-phon (Khieu Samphan), Chủ tịch nước Cam-pu-chia dân chủ, nhân vật quyền lực thứ 5 của Khơ-me Đỏ. Cả 4 bị cáo này bị cáo buộc một loạt tội danh bao gồm diệt chủng, tội ác chống loài người và tội ác chiến tranh. Họ được cho là phải chịu trách nhiệm vì có vai trò trong các cuộc thảm sát khiến 1,7 triệu người, tức khoảng 1/4 dân số Cam-pu-chia thời kỳ đó thiệt mạng.

Theo tài liệu điều tra, Iêng Xa-ri đã có các hành động “xúi bẩy, tạo điều kiện và khuyến khích phạm tội” dưới thời Khơ-me Đỏ. Có các bằng chứng cho thấy Iêng Xa-ri đã tham gia vào các tội ác như hoạch định, hướng dẫn và điều phối các chính sách của Khơ-me Đỏ trong việc cưỡng ép lao động và giết hại nhiều người. Theo các công tố viên, vợ của Iêng Xa-ri là Iêng Thi-rít cũng tham dự vào việc hoạch định, hướng dẫn, điều phối và ra lệnh thanh trừng, giết hại và ám sát các nhân viên trong Bộ Các vấn đề xã hội. Bà Iêng Thi-rít là người phụ nữ quyền lực nhất của chế độ này. Iêng Thi-rít chính là chị gái của vợ Pôn Pốt, thủ lĩnh sáng lập ra Khơ-me Đỏ.

Còn theo các nhà nghiên cứu và nhà sử học, Nuôn Chia là người chịu trách nhiệm xây dựng các chính sách thời kỳ Khơ-me Đỏ. Nuôn Chia chính là cánh tay phải của trùm Khơ-me Đỏ Pôn Pốt. Vì vậy, sau khi Pôn Pốt chết, Nuôn Chia là bị đơn quan trọng nhất trong phiên tòa xét xử tội ác Khơ-me Đỏ.

Khiêu Xăm-phon là nhân vật cuối cùng trong hàng ngũ lãnh đạo chóp bu của Khơ-me Đỏ bị bắt để xét xử vì tội ác diệt chủng. Tuy có ít bằng chứng chống lại Khiêu Xăm-phon hơn các cựu thủ lĩnh chóp bu khác, nhưng nhân vật này được cho là dù biết về chính sách giết chóc của Khơ-me Đỏ nhưng đã không làm gì để ngăn chặn.  

Cả 4 cựu lãnh đạo cấp cao của Khơ-me Đỏ đều không chịu hợp tác trong quá trình điều tra. Chính vì vậy, quá trình điều tra và xét xử bị kéo dài suốt nhiều năm, vốn được bắt đầu vào năm 2006. Các bị cáo đã lần lượt bị bắt giam từ năm 2007 để lấy lời khai. Phiên xét xử bắt đầu từ đầu tuần này, dự kiến sẽ kéo dài trong 4 ngày và tập trung vào lấy lời khai của các chuyên gia và nhân chứng cũng như các phản biện pháp lý bước đầu.

Ủy viên công tố An-đru Cay-li (Andrew Cayley) cho rằng, đây là phiên xét xử quan trọng nhất từng được tổ chức tại Tòa án đặc biệt xét xử tội ác Khơ-me Đỏ (ECCC). Chưa từng có phiên tòa nào quy mô và phức tạp như thế kể từ phiên tòa xét xử Đức Quốc xã sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Hồ sơ vụ án bao gồm 350.000 tài liệu, một con số khổng lồ. Phần lớn bằng chứng chống lại 4 nhân vật trên được thu thập từ một dự án nghiên cứu tội diệt chủng ở Phnôm Pênh. Trung tâm thông tin Cam-pu-chia đã cung cấp khoảng nửa triệu tài liệu làm bằng chứng cho tòa án để phục vụ xét xử. 

Trong phiên tòa đầu tiên xét xử tội ác Khơ-me Đỏ kéo dài hơn một năm, tòa đã tuyên án Cựu giám đốc nhà tù Tuôn Xleng Kang Kếch Yêu (biệt danh Duch), 35 năm tù giam vì có liên quan tới cái chết của 15.000 người. Bị cáo Duch hiện đang kháng án mặc dù các công tố viên đang tìm cách gia tăng hình phạt đối với Duch vì dư luận cho rằng, bản án là quá nhẹ so với tội ác y gây ra. Tuy nhiên, phiên tòa  xét xử 4 thủ lĩnh cấp cao của Khơ-me Đỏ lần này sẽ phức tạp hơn nhiều vì các bị cáo đều không chịu nhận tội. Chưa kể các bị cáo đều đã tuổi cao (từ 79 đến 85), nhiều người bệnh tật ốm đau. Vì vậy, nhiều người lo ngại họ chưa kịp chịu sự trừng trị của luật pháp thậm chí tòa chưa kịp ra phán quyết cuối cùng thì họ đã chết.

MAI NGUYÊN