Bà Rô-xơ Ca-buya hai ngày trước khi bị Đức bắt giữ. Ảnh: AFP

Quyết định của nhà chức trách Đức bắt giữ một nữ trợ lý của Tổng thống Ru-an-đa mang hộ chiếu ngoại giao theo yêu cầu của Pháp vừa qua đã làm bùng nổ cuộc khủng hoảng ngoại giao giữa Ru-an-đa, Đức và Pháp. Sự kiện này cũng đặt ra vấn đề khá nhạy cảm liên quan tới quan điểm của các nước về “quyền miễn trừ ngoại giao”.

Ngày chủ nhật, 9-11, trên đường đi thực thi một công vụ chính thức, vừa tới sân bay Phrăng-phuốc trên chuyến bay của hãng hàng không Đức Lufthansa, bà Rô-xơ Ca-buya, Vụ trưởng Vụ Lễ tân thuộc văn phòng tổng thống Ru-an-đa, bị cảnh sát Đức ập tới bắt giữ. Tấm hộ chiếu ngoại giao chẳng giúp được gì cho bà lúc này. Việc bắt giữ này được thực hiện theo yêu cầu của Pháp vì bà Rô-xơ bị Pháp cáo buộc liên quan đến vụ ám sát Tổng thống Ru-an-đa Giu-vơ-nan Ha-bya-ri-ma-na (người sắc tộc Hu-tu). Vụ ám sát này được coi là ngòi nổ làm bùng phát thảm họa diệt chủng tại Ru-an-đa năm 1994, trong đó có khoảng 800 nghìn người bị giết trong vòng chưa đầy 100 ngày, chủ yếu là người sắc tộc Tút-xi, do những người sắc tộc Hu-tu tiến hành.

Vụ bắt giữ đã khiến quan hệ chẳng mấy tốt đẹp giữa Ru-an-đa với Đức và Pháp trở nên căng thẳng. Ru-an-đa quyết định trả đũa. Ngày 11-11, hai ngày sau khi bà Rô-xơ bị bắt, đương kim Tổng thống Ru-an-đa P.Ka-ga-mê (người Tút-xi) ra lệnh trục xuất đại sứ Đức khỏi Ki-ga-li. Đại sứ Ru-an-đa cũng được triệu hồi khỏi Béc-lin ngay trong ngày. Ru-an-đa còn tuyên bố sẵn sàng ra lệnh bắt giữ 23 quan chức chính trị và quân sự cấp cao Pháp bị Ru-an-đa cho là có liên quan tới thảm họa diệt chủng năm 1994 ở Ru-an-đa. Đại diện của tòa án Ru-an-đa cho biết, các bản cáo trạng đã được hoàn tất và lệnh bắt giữ có thể được ban hành bất cứ lúc nào. Quốc hội Ru-an-đa ra tuyên bố, trát bắt giữ của Pháp dẫn tới việc bắt giữ bà Rô-xơ ở Đức là bằng chứng cho thấy Pháp “coi thường châu Phi và các quốc gia châu Phi nghèo túng”, vi phạm độc lập, chủ quyền của nhà nước Ru-an-đa. Trong khi đó, hàng nghìn người Ru-an-đa đã kéo tới Trung tâm Văn hóa Pháp và sứ quán Đức tại Ki-ga-li biểu tình phản đối. Phụ nữ Ru-an-đa cũng tiến hành cuộc diễu hành riêng phản đối việc bắt giữ bà Rô-xơ. Liên minh châu Phi đã lên tiếng tỏ ý quan ngại và chỉ trích về vụ bắt giữ này bởi bà Rô-xơ đang trên đường đi chuẩn bị cho chuyến thăm chính thức của Tổng thống Ru-an-đa tới một quốc gia.

Ru-an-đa đã cắt quan hệ ngoại giao với Pháp từ tháng 11-2006 sau khi thẩm phán Pháp Giăng Lu-i Bru-ghi-ê ra lệnh bắt 9 nhân vật thân cận của Tổng thống Ka-ga-mê vì nghi họ liên quan tới vụ ám sát Tổng thống Ha-bya-ri-ma-na. Chính quyền Ru-an-đa coi việc bắt giữ bà Rô-xơ là “sự xỉ nhục quá đáng” đối với chính quyền Ki-ga-li. Ru-an-đa cho rằng Pháp phải chịu trách nhiệm một phần trong các cuộc thảm sát ở Ru-an-đa, tố cáo Pháp và các nước châu Âu khác chỉ chú tâm vào việc truy xét nạn nhân hơn là thủ phạm gây ra cuộc diệt chủng năm 1994. Ngày 5-8-2008, Bộ Tư pháp Ru-an-đa đã công bố bản báo cáo dài 500 trang của Ủy ban đặc biệt điều tra vai trò của Pháp trong cuộc diệt chủng 1994. Báo cáo này được các công tố viên Ru-an-đa nghiên cứu và soạn thảo trong vòng 3 tháng, cáo buộc cố Tổng thống Pháp Phrăng-xoa Mít-tơ-răng, cựu Thủ tướng E.Ba-la-đuya, cựu Ngoại trưởng A.Giuýp-pe, cựu Thủ tướng Đô-mi-ních Đơ Vi-lơ-panh cùng 19 quan chức quân sự Pháp "đóng vai trò" trong cuộc thảm sát năm 1994. Bản báo cáo cũng khẳng định Pháp không chỉ biết về việc chuẩn bị cho kế hoạch diệt chủng mà còn đóng góp xây dựng kế hoạch này, đồng thời tham gia tích cực vào các chiến dịch thảm sát khi đó. Phía Pháp từng thừa nhận đã có "những sai lầm" ở Ru-an-đa song bác bỏ bất cứ trách nhiệm trực tiếp nào về các vụ thảm sát và coi bản báo cáo trên là "không thể chấp nhận". Pháp còn tố cáo Ru-an-đa cố tình làm sai lệch lịch sử. Pháp có các cố vấn quân sự ở Ru-an-đa trong giai đoạn trước khi cuộc thảm sát sắc tộc kéo dài gần 100 ngày này bùng nổ. Sau đó, Pháp chỉ huy chiến dịch mang tên “Ngọc lam” nhằm kết thúc cuộc thảm sát rùng rợn này.

Hiện bà Rô-xơ đang bị tạm giam tại Đức và sẽ sớm bị dẫn độ sang Pháp theo một phán quyết của tòa án thành phố Phrăng-phuốc. Việc bà bị bắt giữ không chỉ gây rắc rối cho quan hệ Ru-an-đa - Đức hay Ru-an-đa - Pháp, mà còn gây ảnh hưởng tiêu cực tới quan hệ giữa Liên minh châu Âu (EU) và Liên minh châu Phi (AU), đồng thời cũng làm sôi động cuộc bàn luận quanh chuyện miễn trừ ngoại giao. Lẽ thường, khi mang hộ chiếu ngoại giao để thực thi công vụ chính thức, thì bà Rô-xơ được hưởng những ưu đãi về ngoại giao, trong đó có quyền miễn trừ. Theo lẽ thông thường, Đức có thể không cho bà Rô-xơ nhập cảnh chứ không thể để bà đến lãnh thổ của mình và bắt giữ với lý do bà liên quan tới vụ thảm sát rùng rợn cách đây hơn 14 năm. Đây là sự khác biệt về cách miễn trừ ngoại giao ở mỗi nơi. Chưa rõ hồi kết của vụ bắt giữ và dẫn độ này sẽ ra sao, nhưng việc bắt bà Rô-xơ cho thấy tính tương đối về hiệu lực của cái gọi là "miễn trừ ngoại giao" mà người mang hộ chiếu ngoại giao được hưởng.

KIM THANH