Mối quan hệ đồng minh lâu nay giữa Mỹ và I-xra-en có nguy cơ rạn nứt khi I-xra-en quyết “lắc đầu” trước đòi hỏi của Mỹ về việc ngừng phát triển các khu định cư Do Thái trên đất Pa-le-xtin, vấn đề cốt tử cho hòa bình Trung Đông. Dù đã nhượng bộ Mỹ khi đồng ý về giải pháp hai nhà nước nhưng lý do gì khiến I-xra-en thà làm mất lòng đồng minh lớn còn hơn ngừng xây các khu định cư?

Lấn đất xây khu định cư “lậu”?

Vấn đề định cư người Do Thái  chính là một trong những cản trở lớn đối với việc tái khởi động các cuộc đàm phán hòa bình I-xra-en và Pa-le-xtin. Đây cũng là một trong những rào cản lớn đối với một hiệp định hòa bình cuối cùng cho cuộc xung đột giữa I-xra-en và Pa-le-xtin.

Một tòa nhà đang được thi công dở ở khu định cư Do thái Ma-lét A-đu-min tại Bờ Tây. Ảnh: AP

Sau chiến thắng trong cuộc chiến tranh 6 ngày vào năm 1967, I-xra-en đã sáp nhập 70km² của Bờ Tây vào Tây Giê-ru-xa-lem và cấp tập xây dựng các khu tái định cư trên phần đất chiếm đóng. Hiện có 300 nghìn người I-xra-en đang sinh sống tại các khu định cư Bờ Tây, cùng với 180 nghìn người I-xra-en đang sinh sống tại Đông Giê-ru-xa-lem. Trên thực tế, việc thành lập các khu định cư Do Thái đã được I-xra-en đưa ra ngay từ trước khi diễn ra cuộc chiến tranh 6 ngày nhằm thỏa mãn nhiều ý đồ cùng lúc: Quốc gia (xây dựng Đại I-xra-en), quốc phòng (lấn chiếm đất theo kiểu da beo để có thể đối phó với các cuộc tấn công từ bên ngoài), dân số (cân bằng chủng tộc trong dân cư tại các vùng chiếm đóng) và kinh tế (khai thác các vùng đất mới). Chính vì thế, I-xra-en không dễ dàng từ bỏ các khu định cư ngay cả khi cộng đồng thế giới phản đối.

Năm 2005, do những kiện cáo ngày một nhiều của những chủ sở hữu đất người Pa-le-xtin, chính phủ của Thủ tướng Sa-rôn lúc đó đã phải chấp nhận mở một cuộc điều tra về hiện trạng của các khu định cư Do Thái trên vùng lãnh thổ Pa-le-xtin mà I-xra-en chiếm đóng. Công việc này được giao cho tướng B.Xpi-gen, thời điểm đó đang là trợ lý của Bộ trưởng Quốc phòng S.Mô-phát. Hai năm sau, nhận thấy kho dữ liệu mà Xpi-gen thu thập được có nguy cơ gây bùng nổ dư luận, ông Ba-rắc, lúc này là bộ trưởng quốc phòng kế nhiệm, liền ra lệnh ém nhẹm hồ sơ, lấy lý do việc công khai dữ liệu “đe dọa đến an ninh của Nhà nước I-xra-en và làm tổn hại hình ảnh quốc tế của I-xra-en”.

Theo nhật báo Ha’aretz, kho thông tin đã phơi bày một thực tế mà người ta đã tìm cách giấu đi từ lâu: Hơn 75% các khu định cư Do Thái được xây dựng và mở rộng hoàn toàn bất hợp pháp trên đất thuộc về các sở hữu chủ người Pa-le-xtin. Toàn bộ công việc này đều được thực hiện mà không hề có giấy phép xây dựng hoặc theo những ý đồ khác ngoài giấy phép được cấp. Kho dữ liệu này không chỉ giới hạn vào những khu định cư Maahazim (những khu tiền tiêu bất hợp pháp do di dân “lậu”) như trong hồ sơ mà nữ thẩm phán T.Xát-sơn đã tung ra và từng gây xôn xao dư luận vào tháng 3-2005. Kho tư liệu mới có liên quan đến toàn bộ chính sách định cư của I-xra-en tại vùng đất chiếm đóng, bao gồm từ những khu định cư xa xưa nhất đến những khu định cư kinh tế rộng lớn hơn gấp nhiều lần như khu định cư tại thành phố Mô-đin I-lít trong vùng ngoại ô Giê-ru-xa-lem.

Dữ liệu do tướng Xpi-gen thu thập được đã chỉ rõ sự trái ngược giữa hành động thực tế của chính quyền I-xra-en trong việc lấn chiếm đất đai xây dựng các khu định cư và quan điểm được công bố công khai trên trang web của Bộ Ngoại giao I-xra-en trong vấn đề này. 

Hạt mầm xung đột

Chính quyền Mỹ thời Tổng thống Ô-ba-ma đang ra sức thực hiện kế hoạch xây dựng hai nhà nước Pa-le-xtin và Do Thái ở vùng đất nóng bỏng nhất khu vực Trung Đông. Đây cũng được Oa-sinh-tơn coi là một trong những điểm đột phá quan trọng trong chính sách đối ngoại của chính quyền Ô-ba-ma. Tuy nhiên, vấn đề khu định cư Do Thái chính là một trở ngại không nhỏ trên con đường hiện thực hóa ý tưởng này. Hôm 24-6 Mỹ đã tỏ thái độ với I-xra-en khi hủy cuộc gặp giữa Thủ tướng I-xra-en Nê-ta-ni-a-hu với đặc phái viên Mỹ về Trung Đông G.Mít-sen do I-xra-en cương quyết không chấp nhận ngừng phát triển các khu định cư Do Thái.

Không giống người tiền nhiệm Bu-sơ, ông Ô-ba-ma coi giải pháp hai nhà nước là ưu tiên hàng đầu trong chính sách về Trung Đông. Chính sách này sẽ chỉ thành công nếu I-xra-en tôn trọng những quyền hợp pháp của Pa-le-xtin mà việc ngừng xây dựng các khu định cư lấn đất là điển hình. Ông Ô-ba-ma từng nói rằng ông coi đó là điểm mấu chốt đối với mục tiêu lớn hơn là bình ổn đại Trung Đông. Trong khi đó, Thủ tướng I-xra-en và chính phủ liên minh của ông cũng giữ những quan điểm nhất định về chính sách khu định cư Do Thái và những điều kiện không công bằng với Pa-le-xtin.

Sự khác biệt quan điểm về nhà nước Pa-le-xtin có nghĩa là ông Ô-ba-ma và ông Nê-ta-ni-a-hu đã “gieo mầm xung đột” vào quan hệ giữa hai nước. Nếu kế hoạch về hòa bình Trung Đông mà ông Ô-ba-ma công bố ở Ai Cập được thực hiện triệt để, nó sẽ khiến chính phủ liên minh I-xra-en cảm thấy “khó nhằn”, đặc biệt là việc tiếp tục mở rộng các khu định cư Do Thái ở Bờ Tây. Và nếu ông Ô-ba-ma nghiêm túc về ý định kiến tạo hòa bình ở Trung Đông, tất cả các bên sẽ phải có những lựa chọn đầy khó khăn. Điều đó có nghĩa là tương lai sẽ có những giây phút sóng gió trong quan hệ Mỹ - I-xra-en.

Thu Trang