Phái đoàn thanh sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) đã trở về sau 4 ngày làm việc tại Xy-ri, mang theo các mẫu vật lấy được tại một cơ sở hạt nhân bị tình nghi của nước này. Trưởng đoàn On-li Hên-ô-nen cho biết, họ đã có sự “khởi đầu tốt đẹp”, đã đạt được những gì mình muốn, lấy được cái mình cần và nhiệm vụ bây giờ phân tích chúng.

Những tuyên bố tích cực sau chuyến thanh sát đầu tiên của IAEA đã phần nào xoa dịu bầu không khí căng thẳng vì đây là lần đầu tiên, cơ quan này “hỏi thăm” Xy-ri về vấn đề hạt nhân dưới sức ép của Oa-sinh-tơn. Ông Hên-ô-nen nói Xy-ri đã không làm các thanh sát viên IAEA phải thất vọng, trái lại họ đã hài lòng vì thái độ hợp tác.

Thế nhưng mối lo ngại vẫn còn đó khi đem vấn đề của Xy-ri liên tưởng tới vấn đề I-ran. Đây liệu có phải là màn dạo đầu cho cả quá trình căng thẳng và phức tạp sau này giống như cuộc đấu giữa Mỹ và I-ran xung quanh chương trình hạt nhân của I-ran? Không loại trừ khả năng xấu này vì Xy-ri vẫn được biết tới là đồng minh thân cận của I-ran. Oa-sinh-tơn đã đưa Xy-ri vào tầm ngắm nhằm cô lập với cộng đồng quốc tế, đưa Xy-ri vào danh sách những nước hậu thuẫn khủng bố. Bởi vậy, người ta đang lo sợ khả năng Xy-ri sẽ bị đối xử giống như với I-ran trong vấn đề hạt nhân.

Tấm ảnh chụp từ vệ tinh một cơ sở hạt nhân bị cáo buộc không đề ngày tháng mà Mỹ cung cấp cho IAEA. Ảnh: Roi-tơ

Mỹ đã cung cấp cho IAEA các bức ảnh chụp từ vệ tinh 3 địa điểm được cho là cơ sở hạt nhân của Xy-ri làm bằng chứng cáo buộc nước này đang phát triển chương trình hạt nhân quân sự, nhằm hối thúc IAEA mở cuộc điều tra. Tuy nhiên theo thỏa thuận giữa IAEA và Xy-ri, địa điểm được thanh sát là một cơ sở tại An Ki-ba (Xy-ri) bị I-xra-en không kích hồi tháng 9 năm ngoái, chứ không phải 3 cơ sở như báo cáo của Mỹ. Nơi đây được Mỹ và I-xra-en phán đoán có thể là một lò phản ứng hạt nhân bí mật và chỉ chờ có nhiên liệu hạt nhân là vận hành.

Oa-sinh-tơn đã dùng chính những bức ảnh chụp không đề rõ ngày tháng nói trên để hối thúc cơ quan giám sách hạt nhân của LHQ đưa Xy-ri vào danh sách các nước cần theo dõi về vũ khí hủy diệt hàng loạt hồi tháng 4 vừa qua.

Mặc dù vẫn lên tiếng cáo buộc Xy-ri đang theo đuổi chương trình hạt nhân quân sự, song Mỹ và I-xra-en không đưa ra được bằng chứng nào thực sự có sức thuyết phục đối với IAEA. Ngay cả khi được cung cấp các bức ảnh, IAEA cũng vẫn tỏ ra nghi ngờ. Vài ngày trước khi các chuyên gia đến Xy-ri, Tổng giám đốc IAEA En Ba-ra-đây tuyên bố rằng, Xy-ri không có khả năng xây dựng một hệ thống hạt nhân. Ông cho biết, IAEA không có bằng chứng cho thấy Xy-ri có khả năng thực hiện một chương trình hạt nhân và có được nhiên liệu hạt nhân. Quan điểm của ông En Ba-ra-đây đã chứng tỏ sứ mệnh ở Xy-ri chỉ là một cuộc thanh sát thông thường nhằm dập tắt những tin đồn xung quanh chương trình hạt nhân bị cáo buộc của Xy-ri. IAEA muốn xác định xem cơ sở ở An Ki-ba thực sự như Mỹ và I-xra-en cáo buộc, hay chỉ là một căn cứ quân sự thông thường bị bỏ không như Xy-ri cho hay.

Mỹ từng kiên quyết đòi IAEA thanh sát tất cả các hoạt động có liên quan đến hạt nhân của Xy-ri chứ không chỉ riêng địa điểm bị I-xra-en dội bom, nhưng Đa-mát đã khước từ. Các nhà phân tích hạt nhân của Mỹ còn cho biết, những tấm ảnh vệ tinh cho thấy Xy-ri đã dọn dẹp các đống đổ nát sau cuộc tấn công của I-xra-en và xây dựng một tòa nhà mới trên cơ sở ở An Ki-ba nhằm che đậy sự thật. Họ cũng cáo buộc quy mô cuộc thanh sát đã bị giới hạn bởi Xy-ri không cho phép thanh sát 3 địa điểm mà tình báo Mỹ phát hiện vì lý do an ninh quốc gia và khẳng định đó chỉ là các cơ sở quân sự thông thường.

Tuy nhiên, không vì những tranh cãi đó mà tình hình được đánh giá phức tạp như với I-ran vì Xy-ri đã phản ứng theo cách cho thấy, họ không muốn làm tổn hại tới lợi ích của mình. Chính Xy-ri đã chủ động mời các thanh sát viên IAEA tới làm việc trên tinh thần hợp tác. Xy-ri đã nỗ lực để phá vỡ thế cô lập do Mỹ đã tạo ra như cải thiện mối quan hệ với Pháp và các nước còn lại trong Liên minh châu Âu (EU) thời gian gần đây.

Cuộc thanh sát đầu tiên đã kết thúc và IAEA đã tránh trả lời câu hỏi liệu họ có còn quay trở lại Xy-ri để tiếp tục sứ mệnh hay không. Câu trả lời “nước đôi” là: “Còn quá sớm để có thể nói gì”. Ông Hên-ô-nen cho biết, chuyến làm việc tiếp theo vẫn chưa được lên dự kiến. Ông Hên-ô-nen không khẳng định bao lâu mới có kết quả phân tích các mẫu phẩm môi trường tại cơ sở ở An Ki-ba. Tuy nhiên, ban thanh tra của IAEA hy vọng có thể trình một báo cáo chi tiết về những phát hiện ở Xy-ri lên Hội đồng Thống đốc của IAEA trước cuộc họp tới đây của Hội đồng này vào tháng 9 tới.

YẾN NHI