Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên phủ và Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954 về lập lại hòa bình ở Đông Dương có hiệu lực, Trung ương Đảng quyết định tổ chức lực lượng thực hiện nhiệm vụ tiếp quản Thủ đô Hà Nội, thành phố Hải Phòng và các vùng giải phóng ở Bắc bộ.

Do nhiệm vụ tiếp quản Thủ đô Hà Nội có tầm quan trọng rất lớn, Trung ương Đảng quyết định thành lập Đảng uỷ tiếp quản Thủ đô do đồng chí Trần Quốc Hoàn làm Bí thư. Bộ Quốc phòng thành lập Ban chỉ đạo tiếp quản, đồng chí Nguyễn Ngọc Minh là Trưởng đoàn kiểm tra Tổng cục Cung cấp (TCCC); đồng chí Trần Cư, Phó Cục trưởng Cục Vận tải là đại diện Tổng cục, phụ trách công tác bảo đảm hậu cần (BĐHC). TCCC có nhiệm vụ bảo đảm cho Đại đoàn 308 về tiếp quản Thủ đô Hà Nội và thu hồi toàn bộ cơ sở vật chất của địch.

Thực hiện tư tưởng chỉ đạo của Bộ Quốc phòng đối với nhiệm vụ bảo đảm vũ khí, trang bị và sinh hoạt cho bộ đội trong và sau khi tiếp quản nhưng tuyệt đối không làm mất ổn định thị trường Hà Nội; từ đầu tháng 8-1954, TCCC đã chỉ đạo các cục chuyên ngành bố trí lực lượng, chuẩn bị vật chất, sẵn sàng bảo đảm khi có lệnh. Lực lượng bảo đảm gồm 4 bộ phận: Bộ phận thứ nhất, phối hợp với Phòng Cung cấp Đại đoàn 308 chuẩn bị lương thực, thực phẩm (LTTP), nhu yếu phẩm bảo đảm trên các hướng hành quân của Đại đoàn; nắm tình hình bảo đảm của các đơn vị để có biện pháp giải quyết kịp thời. Bộ phận thứ hai, liên hệ với Sở Kho thóc Trung ương và cơ quan Tài chính Liên khu 3 chuẩn bị LTTP ở vùng đồng bằng sông Hồng. Bộ phận thứ ba, liên lạc với Thành uỷ - Uỷ ban Hành chính Thành phố Hà Nội nắm khả năng cung cấp LTTP, chất đốt ở khu vực nội thành; phối hợp tổ chức các tổ tiếp phẩm nhân dân; đồng thời liên hệ với Uỷ ban hành chính kháng chiến các tỉnh Thanh Hoá, Phú Thọ để thu mua lợn, trâu, bò và tổ chức vận chuyển về Hà Nội. Bộ phận thứ tư, khai thác củi ở Phú Thọ, Yên Bái chuyển về Hà Nội. Đối với Phòng Cung cấp Đại đoàn 308 có nhiệm vụ tiếp nhận, BĐHC trong quá trình tiếp quản và sau khi bộ đội vào thành phố. Phòng Quân y Đại đoàn tổ chức với qui mô phục vụ tiếp quản tương đương với một trận đánh lớn, có bệnh xá tuyến sau đặt ở Mai Lĩnh (Hà Đông), có bộ phận quân y tuyến trước nằm trong đội hình cung cấp trung đoàn, tiểu đoàn.

Đầu tháng 10-1954, công tác chuẩn bị bảo đảm cho nhiệm vụ tiếp quản cơ bản hoàn tất. Hơn 4.000 tấn thóc của Sở Kho thóc Trung ương, 700 tấn thóc do Cục Quân nhu khai thác được vận chuyển bằng ô tô và thuyền về tập kết tại huyện Thường Tín (Hà Nội), Khoái Châu (Hưng Yên). Hàng trăm con trâu, bò, lợn được chuyển từ Thanh Hoá, Lạng Sơn về Văn Điển (Hà Nội), Từ Sơn (Bắc Ninh), Phùng (Đan Phượng-Hà Nội). Bộ phận khai thác củi đã kết thành bè, mảng (1.400 tấn củi) tại các bến Đoan Hùng, Âu Lâu xuôi sông Hồng về tập kết ở bến Phà Đen (Hà Nội). Riêng khu vực nội thành Hà Nội đã có 8 tổ tiếp phẩm nhân dân sẵn sàng tiếp nhận nguồn thực phẩm từ ngoại thành chuyển vào, trung bình mỗi ngày cung cấp cho bộ đội khoảng 10 tấn rau, 2 tấn thịt, cá. Cục Vận tải điều Đại đội ô tô vận tải 200 và 203 phối hợp với lực lượng vận tải Đại đoàn 308 bảo đảm vận chuyển. Các cục Quân nhu, Quân khí cấp phát đủ vũ khí, trang bị, quân trang, quân dụng cho Đại đoàn 308. Cục Quân y bảo đảm đủ cơ số thuốc cấp cứu và chuẩn bị 1.000 kg thuốc DDT, 50 kg phèn chua, hàng tấn vôi bột để làm vệ sinh khu vực đóng quân sau khi tiếp quản. Các tổ “trinh sát vệ sinh” được cử đi trước nắm tình hình vệ sinh trên địa bàn nội thành để kịp thông báo cho các đơn vị.

Sáng ngày 10-10-1954, từ các cửa ô, bộ đội tiến vào tiếp quản khu vực nội thành Hà Nội. Đại diện cơ quan cung cấp tiếp quản liên hệ chặt chẽ với các chi nhánh của Sở Kho thóc Hà Nội và các tổ tiếp phẩm nhân dân trong suốt quá trình bảo đảm. Nhờ vậy, trong và sau khi bộ đội vào tiếp quản, mọi sinh hoạt của nhân dân nội thành được giữ ổn định. Đồng thời, TCCC còn tổ chức tiếp quản toàn bộ doanh trại, kho tàng trước đây địch chiếm giữ thuộc khu vực Thành Hà Nội, Bệnh viện Đồn Thủy (Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 hiện nay)... Ngày 17-10-1954, trong buổi gặp gỡ đoàn đại biểu nhân dân Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá cao sự cố gắng của các lực lượng vũ trang và nhân dân trong quá trình tiếp quản Thủ đô.

Sau khi bảo đảm cho Đại đoàn 308 tiếp quản Hà Nội, TCCC chỉ đạo và tăng cường lực lượng, vật chất bảo đảm cho Trung đoàn 42/Liên khu 3 tiếp quản khu vực “100 ngày” ở Hải Dương. Đồng thời, tổ chức bảo đảm cung cấp phục vụ huấn luyện, duyệt binh đón Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh về Hà Nội. Để thực hiện nhiệm vụ này, trước đó, ngày 22/9/1954, Bộ Quốc phòng quyết định thành lập Đoàn 22, biên chế 8.886 cán bộ, chiến sĩ gồm bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, dân quân du kích... làm nhiệm vụ tập luyện chuẩn bị duyệt binh. Đồng chí Nguyễn Hữu Ngân được cử làm Trưởng ban Cung cấp phục vụ duyệt binh. Trong điều kiện vật chất, trang bị còn hạn chế, TCCC đã chỉ đạo các cơ quan nghiệp vụ ưu tiên bảo đảm đủ nhu cầu vật chất hậu cần cho Đoàn 22 theo chỉ thị của Bộ. Các lực lượng huấn luyện duyệt binh được bảo đảm tốt về LTTP, quân trang. Cục Vận tải huy động trên 100 xe, Cục Quân khí cấp phát 4.000 súng bộ binh các loại bảo đảm cho tập luyện và thực hành diễu duyệt. TCCC nhanh chóng tổ chức tiếp nhận 6 tấn hàng do Trung Quốc viện trợ, bao gồm nhạc cụ, trang thiết bị âm thanh, ánh sáng, pháo hoa... phục vụ Lễ duyệt binh.

Ngày 1-1-1955, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, lực lượng duyệt binh cùng với đoàn xe quân sự gồm 92 chiếc và hàng chục khẩu pháo các loại đã hoàn thành nhiệm vụ biểu dương sức mạnh của một đội quân chiến thắng, đón chào Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Thủ đô.

Sau khi hoàn thành nhiệm vụ bảo đảm cho duyệt binh, ngành Hậu cần tiếp tục tổ chức BĐHC cho quân đội tiếp quản khu vực tập kết “300 ngày”, gồm: Hòn Gai, Quảng Yên, Kiến An, Đồ Sơn. Hơn 25.140 cán bộ chiến sĩ, nòng cốt là Đại đoàn 320 được giao nhiệm vụ tiếp quản khu vực này. Bộ Chỉ huy Tiếp quản khu vực “300 ngày” được thành lập, trong đó có Phòng Cung cấp tiếp quản (gồm một bộ phận Phòng Cung cấp Liên khu 3, Phòng Cung cấp Liên khu Việt Bắc và một số cán bộ TCCC tăng cường). Phương châm chỉ đạo công tác cung cấp là bảo đảm cho bộ đội tiếp quản “ăn tốt, ngủ tốt, đi tốt”, nhưng không làm mất ổn định thị trường địa phương. Đồng chí Đinh Đức Thiện, Cục trưởng Cục Vận tải được chỉ định làm Phó tư lệnh Bộ Tư lệnh Tiếp quản khu vực “300 ngày”, trực tiếp phụ trách công tác BĐHC.

Ngày 9-2-1955, TCCC hoàn chỉnh kế hoạch BĐHC cho các đơn vị tham gia tiếp quản. Giữa tháng 4-1955, Phòng Cung cấp tiếp quản đã phối hợp với các địa phương huy động được 209 tấn gạo, 31 tấn thịt và 42 tấn củi. Cục Quân y bảo đảm đủ cơ số thuốc điều trị, phương tiện để làm vệ sinh sau khi tiếp quản, đồng thời chủ động bố trí lực lượng tiếp quản Bệnh viện thành phố Hải Phòng. Cục Vận tải huy động Đại đội vận tải ô tô 207 và 209 xuống Hải Phòng, Hòn Gai phục vụ công tác tiếp quản. Ngày 24-4-1955, các loại LTTP đã được tập kết, kịp thời bảo đảm cho Trung đoàn 238 và các tiểu đoàn bộ đội địa phương Quảng Yên, Cẩm Phả... tiếp quản vùng mỏ Đông Bắc của Tổ quốc. Sáng ngày 13-5-1955, Đại đoàn 320 tiến vào tiếp quản thành phố Hải Phòng.

Được sự giúp đỡ của nhân dân, kết thúc thời hạn “300 ngày”, lực lượng vũ trang đã tiếp quản trọn vẹn các thành phố, thị xã, vùng địch tạm chiếm cuối cùng trên miền Bắc. Ngành Hậu cần đã bảo đảm cho các lực lượng làm tròn nhiệm vụ tiếp quản; thu hồi và quản lý một số bệnh viện lớn, kho tàng, doanh trại... bao gồm 2.507 căn nhà với tổng diện tích 584.581m2; cùng công nhân các công sở, xí nghiệp kiên quyết đấu tranh chống âm mưu phá hoại của địch, thu hồi các trang thiết bị quan trọng như xe, máy, thiết bị y tế... TCCC còn chỉ đạo các đơn vị bảo đảm đủ tiêu chuẩn, chế độ cho các đối tượng, đề xuất Bộ Quốc phòng phát động phong trào “Nuôi quân, phòng bệnh”, “Rèn luyện thể lực” góp phần tích cực ổn định và nâng cao sức khoẻ bộ đội.

Chỉ trong vòng 1 năm sau kháng chiến chống Pháp kết thúc, ngành Hậu cần đã hoàn thành việc tiếp nhận hàng viện trợ khẩn cấp, bảo đảm cho quân đội thực hiện nhiệm vụ trao trả tù hàng binh, đón tiếp bộ đội, nhân dân miền Nam tập kết và tiếp quản trọn vẹn vùng giải phóng.

Có thể nói, thời gian làm công tác chuẩn bị ngắn, nhiều công việc đan xen, dồn dập, song ngành Hậu cần đã hoàn thành tốt nhiệm vụ BĐHC cho các lực lượng tiếp quản Thủ đô Hà Nội, thành phố Hải Phòng và vùng giải phóng. Đây là những kinh nghiệm quý cho ngành Hậu cần trong thời điểm từ chiến tranh chuyển sang hòa bình. Những kinh nghiệm đó đã được nghiên cứu, kế thừa và phát huy tác dụng to lớn trong tiếp quản các thành phố, thị xã trong Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

ĐẠI TÁ, THS TRẦN ĐÌNH QUANG (Bộ Tham mưu TCHC)