LTS: Vừa qua, Sư đoàn 312-Binh đoàn Quyết thắng đã tổ chức nuôi thành công một số loại thủy sản mới, điển hình là cá chạch theo phương pháp công nghiệp đem lại hiệu quả kinh tế cao. Ban Biên tập Tạp chí Hậu cần xin giới thiệu để các đơn vị tham khảo.

Đoàn kiểm tra TCHC tham quan phòng cấy ghép và nhân sinh khối tảo gốc dùng sản xuất thức ăn cho cá chạch. Ảnh: Lương Thảo

Nhằm không ngừng cải thiện đời sống bộ đội, Nghị quyết Đảng ủy Sư đoàn nhiệm kỳ 2010-2015, xác định: “ thực hiện đột phá trong tăng gia sản xuất (TGSX) cải thiện đời sống, trong đó tập trung chăn nuôi gia cầm, thủy sản làm mũi nhọn…”. Thực hiện Nghị quyết trên, tháng 10/2011, Phòng Hậu cần Sư đoàn cử một số cán bộ, nhân viên về thị trấn Quỹ Nhất-huyện Nghĩa Hưng - tỉnh Nam Định tham quan mô hình nuôi cá chạch bùn xen trong ruộng lúa rất hiệu quả. Đây là cơ sở đã có nhiều năm tự sản xuất được con giống chất lượng tốt, có qui trình nuôi tương đối khoa học.

Sau khi tham quan, nhận thấy, cá chạch bùn có nhiều ưu điểm hơn so với các loại cá khác như: ít mắc dịch bệnh hơn, có thể nuôi mật độ dày; nhu cầu tiêu thụ trên thị trường rất lớn, giá trị kinh tế cao; có thể tạo ra đột phá về kinh tế do sức cạnh tranh cao; đặc biệt, hiện nay trong cả nước chưa có cơ sở, đơn vị nào tổ chức nuôi, thả theo qui mô công nghiệp. Nếu đưa vào bữa ăn bộ đội sẽ rất tốt vì cá chạch có hàm lượng dinh dưỡng cao, bổ dưỡng; lượng thải bỏ khi chế biến rất ít. Tuy nhiên, nuôi cá chạch theo phương pháp công nghiệp phải tuân thủ nghiêm qui trình nuôi, nhất là giai đoạn ươm nuôi từ cá bột (mới nở) đến khi lớn thành cá “hương” (khoảng 15-17 ngày). Giai đoạn này, cá bột phải được chăm sóc cẩn thận, đúng kỹ thuật, cho ăn thức ăn đặc chủng (tảo), sau đó mới cho ăn thức ăn công nghiệp. Nuôi cá chạch trong bể xi măng, nhất thiết phải nuôi từ cá bột mới đạt hiệu quả, vì cá chạch sẽ thích nghi dần với môi trường, tỷ lệ sống cao. Về con giống, hiện có rất ít cơ sở sản xuất nên khó mua và giá cá giống cao.

Hướng dẫn nhân viên cách sử dụng tảo làm thức ăn nuôi các chạch. Ảnh: Huyền Khuê

Từ phân tích trên, Phòng Hậu cần đề xuất và được lãnh đạo, chỉ huy Sư đoàn nhất trí cho phép tổ chức mô hình nuôi thả cá chạch theo phương pháp tập trung trong bể kết hợp thả ngoài ao. Mục đích là, ươm cá chạch giống kết hợp ươm các loại cá khác để tự túc con giống và nuôi thương phẩm đưa vào bữa ăn bộ đội và bán ra thị trường. Để có thêm kinh nghiệm, Phòng Hậu cần Sư đoàn tiếp tục cử một số nhân viên trực tiếp nuôi cá đi tham khảo, học tập kinh nghiệm xây dựng bể, kỹ thuật chăm sóc cá trong bể xi măng (loại bể tròn) tại Trung tâm thực nghiệm Trường Cao đẳng Thuỷ sản 4 (Gia Lâm, Hà Nội); Trại cá giống Bạch Trữ (Phúc Yên, Vĩnh Phúc); tham khảo ý kiến nhiều chuyên gia đầu ngành về kỹ thuật nuôi, xử lý nguồn nước trong quá trình nuôi, thả cá trong bể; tham khảo các chuyên gia nghiên cứu về vi sinh vật, tảo tại Phòng Vi sinh vật-Tảo (Đại học Quốc gia Hà Nội) để tự sản xuất tảo làm thức ăn cho cá chạch giai đoạn mới nở (cá bột).

Trong vòng 2 tháng (từ tháng 2-4/2013), Sư đoàn triển khai và hoàn thành khu nuôi, thả cá chạch, bao gồm: 1 khu nhà diện tích 850 m2 và 1 ao ngoài trời có diện tích 800 m2. Xung quanh nhà được quây lưới để chống côn trùng. Trong nhà có 9 bể xi-măng tròn dùng để ương cá giống và nuôi cá thương phẩm từ khi nở đến 1 tháng tuổi. Bể được xây theo kiểu nửa nổi, nửa chìm, diện tích 50 m2/bể, chiều cao 1,3- 1,5 m, đường kính 6-8 m; nền bể dốc đều về tâm, có hệ thống thoát nước ở giữa; 1 bể dự trữ nước đã qua xử lý ban đầu thể tích 100m3; 1 bể cấp nước 15 m3 được đặt trên cao 3 m so với mặt đất cung cấp nước sạch cho các bể nuôi cá; 1 phòng nuôi tảo làm thức ăn cho cá, diện tích 40 m2. Khu vực ao nuôi cá cũng quây lưới xung quanh và trên mái nhằm tránh thiên địch (ếch, rắn, cá tạp, chim, côn trùng…), dùng để nuôi chạch thương phẩm, chạch bố mẹ và là nơi xử lý nước ban đầu trước khi bơm vào bể dự trữ. Tổng chi phí xây dựng toàn bộ hệ thống trên là 1,2 tỷ đồng, huy động bằng nguồn vốn vay của Sư đoàn, cá nhân trong đơn vị và mua vật liệu trả chậm. Ngoài ra, Sư đoàn còn sử dụng 600 ngày công bộ đội để xây dựng và hoàn thiện công trình.

Lực lượng chuyên trách nuôi cá chạch gồm 6 người, trong đó: 1 nhân viên kỹ thuật phụ trách chung; 1 nhân viên sản xuất tảo; 4 nhân viên chăm sóc, vận hành hệ thống ao, bể. Khi thay nước trong quá trình sản xuất tảo, sẽ huy động thêm lực lượng khác khoảng 5 công/tuần/lần. Ngoài lực lượng chuyên trách, Hậu cần Sư đoàn còn thuê 1 chủ cơ sở nuôi cá chạch có nhiều năm kinh nghiệm và một số chuyên gia nuôi trồng tảo về đơn vị trực tiếp tư vấn liên tục trong vòng 2 tháng. Sau hơn 4 tháng tổ chức nuôi, lứa đầu tiên, Sư đoàn đã thu được 1.550 kg cá thương phẩm, bán ra thị trường thu lãi trên 50 triệu đồng. Qua tính toán cho thấy, chi phí nuôi cá chạch thương phẩm hết từ 55-60 nghìn đồng/kg. Nếu bán ra thị trường với giá hiện nay là 90-110 nghìn đồng/kg, thu lãi từ 35-50 nghìn đồng/kg. Nếu tự sản xuất được con giống, tăng mật độ nuôi sẽ thu lãi nhiều hơn.

Từ thành công lứa cá chạch đầu tiên và tìm hiểu thêm kinh nghiệm các cơ sở sản xuất cá chạch cho thấy: Về thiết kế, xây bể nuôi hình tròn có ưu điểm hơn bể hình vuông vì có thể thể nuôi được nhiều loại thuỷ sản (nuôi cá đẻ, sản xuất con giống, cá thương phẩm); có thể nuôi cá mật độ dày hơn, do cá phân bố đều hơn bể có góc vuông; bể sơn màu xanh để cá chạch dễ nhìn thấy thức ăn, người nuôi cũng dễ kiểm tra, thuận tiện khi vệ sinh bể.

Về chăm sóc, cá từ 1-15 ngày tuổi nên cho ăn từ từ, khoảng cách mỗi lần cho ăn từ 2-3 giờ. Giai đoạn này chỉ cho cá chạch ăn tảo. Từ 16 ngày tuổi đến khi thu hoạch, sử dụng cám công nghiệp có kích cỡ phù hợp. Trong 5 ngày đầu thả cá bột vào bể, nhân viên phải trực 24/24 giờ để cho ăn và theo dõi vận hành máy tạo khí. Mật độ cá (thành phẩm) nuôi trong bể từ 1.000-1.200 con/m3; mức nước duy trì 60 cm; nuôi ngoài ao mật độ 150- 200 con/m2 mặt nước, mực nước khoảng 70-80cm. Thời gian nuôi 1 lứa cá chạch (từ khi nở đến thu hoạch) khoảng 4-5 tháng, khi cá đạt 40-50 con/kg thì thu hoạch. Như vậy, 1 năm có thể nuôi 2-3 lứa cá. Quá trình nuôi nếu trời nắng to có thể phủ lưới đen lên mái, kết hợp thả bèo tây khoảng từ 20-30% diện tích mặt nước. Trong mùa đông, sử dụng rơm bó chặt (70-80 kg/bó) đặt xuống ao; dùng bèo tây thả mặt ao phía đầu hướng gió tạo thành mảng; cho cá chạch ăn ít hơn và không cho ăn theo chu kỳ thông thường; khi nhiệt độ ấm lên mới cho ăn nhiều và xử lý nguồn nước.

Khi cá mắc bệnh rất khó chữa, do đó lấy phương châm phòng bệnh là chính bằng cách luôn tạo môi trường nuôi sạch, thức ăn tiệt trùng. Trước khi thả cá giống phải xử lý kỹ nước (lọc), tốt nhất là sử dụng nước ao, hồ tự nhiên, không nên dùng nước giếng khoan vì dễ nhiễm kim loại nặng, cá sẽ chậm lớn hoặc chết hàng loạt. Sau mỗi lứa nuôi sử dụng chế phẩm Saponin (thuốc chuyên diệt tạp, diệt khuẩn nhưng an toàn sinh học) hòa với nước, vẩy đều mặt ao, với liều lượng 1 kg bột/10.000 m3 nước. Để xử lý hiệu quả phải rút nước trong ao còn 30-40 cm. Sau 1 ngày xử lý ao thì đưa loại chế phẩm phân hủy các mùn hữu cơ thối vào ao để thúc đẩy tảo phát triển tự nhiên, có thể thả cá chạch xuống ao nuôi sau 2 ngày tiếp theo. Sau 2 tuần nuôi cần bổ sung chế phẩm sinh học xử lý nước, diệt nấm để kiểm soát vệ sinh nguồn nước. Chú ý phòng bệnh nấm, ký sinh trùng cho cá chạch vào tháng giêng, tháng 2 âm lịch, vì thời gian này độ ẩm không khí cao, tồn dư nhiều tạp chất trong ao, nguồn nước thay có hạn.

Thời gian tới, Sư đoàn sẽ tự sản xuất cá chạch giống để hạ giá thành sản phẩm và bán ra thị trường nâng cao hiệu quả đầu tư. Từ 2014 sẽ mở rộng qui mô sản xuất tảo để chủ động nguồn thức ăn cho cá; đồng thời mở rộng qui mô sản xuất; liên kết với các cơ sở sản xuất để giải quyết đầu ra (cá giống, cá thương phẩm) và để bán ra thị trường; tăng mật độ nuôi tối đa cho phép… nhằm hạ giá thành sản phẩm để đưa vào bữa ăn bộ đội.

Mô hình nuôi cá chạch ở Sư đoàn 312 là mô hình mới, tổ chức nuôi thả trong ao đất, bể xi măng. Các đơn vị không có nhiều diện tích ao, hồ nuôi thả các loài cá nước ngọt có thể vận dụng nuôi cá chạch để cân đối thực phẩm trong cơ cấu bữa ăn bộ đội.

Thượng tá Lê Bá Thành

CNHC Sư đoàn 312