Ì ạch vì… công nghệ yếu

Nước ta hiện có hơn 21.000km quốc lộ, 730km cao tốc với hơn 100 trạm thu phí, lưu lượng xe khoảng 1,2 triệu lượt/ngày. Năm 2016, riêng phí đường bộ thu qua các trạm soát vé BOT dự kiến đạt 23.000 tỷ đồng, phí bảo trì đường bộ khoảng 6.000 tỷ đồng, phí gửi xe tại các tòa nhà, bãi đỗ khoảng 15.000 tỷ đồng. “Những con số này cho thấy, lượng giao dịch khổng lồ của các phương tiện giao thông và đòi hỏi hình thức vận hành thuận tiện, đơn giản hơn cho người dân, nhưng đồng thời minh bạch, chặt chẽ hơn trong quản lý. Ông Vũ Quang Lâm, thành viên Hội đồng Quản trị Công ty Tasco cho biết, thực tế khi hàng loạt dự án BOT giao thông mới bắt đầu xây dựng, đa phần các trạm thu phí BOT giao thông đang áp dụng công nghệ cũ (thu phí bằng tay, thu phí một dừng bằng mã vạch). Nhược điểm của hình thức này là gây ùn tắc giao thông, khó bảo đảm tính minh bạch, gây nguy cơ thất thoát phí.

Các phương tiện lưu thông qua Trạm thu phí Phú Bài, tỉnh Thừa Thiên-Huế. Ảnh: VŨ QUANG THÁI  

Ông Nguyễn Mạnh Thắng, Phó tổng cục trưởng Tổng cục Đường bộ cũng cho rằng, hiện Bộ Giao thông vận tải (GTVT) đang quản lý 86 trạm thu phí trên các tuyến quốc lộ, đường cao tốc và các địa phương quản lý 15 trạm thu phí, trong đó khoảng 2/3 trạm đang thực hiện thu phí. Thu phí không dừng mang lại nhiều lợi ích lớn nhưng việc triển khai ở nước ta gặp khó khăn do chưa đồng bộ về công nghệ; một số dự án BOT chưa thực sự phối hợp với các nhà đầu tư dự án thu phí không dừng. Một vấn đề nữa, các đơn vị phát hành thẻ hiện chưa kết nối, liên thông được với nhau trong khi điểm mấu chốt của ứng dụng đầu đọc thẻ là phải “đọc” được nhiều loại thẻ khác nhau.

Hiện nay có tối thiểu hai công nghệ thu phí không dừng được triển khai ở Việt Nam (công nghệ DSRC chủ động của Nhật Bản và công nghệ RFID Passive). Việc này theo nhiều chuyên gia sẽ gây khó khăn cho người sử dụng và các đơn vị thu phí trong việc kết nối để bảo đảm có thể sử dụng một loại thẻ chạy qua tất cả các trạm. Bên cạnh đó, đối với các dự án thu phí không dừng sử dụng công nghệ RFID cũng có nhiều đơn vị áp dụng. Việc này cũng gây ra không ít khó khăn cho người sử dụng và đơn vị thu phí trong việc kết nối để bảo đảm có thể sử dụng một thẻ chạy qua tất cả các trạm thu phí. Để giải quyết vấn đề này, Tổng cục Đường bộ đã trình Bộ GTVT ban hành yêu cầu kỹ thuật chung đối với hệ thống thu phí điện tử không dừng sử dụng công nghệ RFID. Tuy nhiên, vấn đề này đã “vấp” phải nhiều ý kiến không đồng tình bởi gây ra lãng phí trong đầu tư do mỗi đơn vị thu phí phải đầu tư một hệ thống thẻ điện tử riêng.

Bên cạnh đó, một trong những nguyên nhân khiến việc triển khai thu phí không dừng chưa được triển khai, đó là các dự án BOT còn “ngại” với các nhà đầu tư dự án thu phí không dừng mặc dù Bộ GTVT đã ký hợp đồng BOO (hợp đồng xây dựng-sở hữu-kinh doanh) từ tháng 7-2016.

 Lộ trình 3 bước

Để từng bước triển khai hệ thống thanh toán điện tử không dừng trên toàn quốc, trong một cuộc họp mới đây về thu phí không dừng, Bộ trưởng Bộ GTVT Trương Quang Nghĩa đã yêu cầu các chủ đầu tư BOT phải lắp đặt làn thu phí không dừng theo đúng lộ trình để có thể thống nhất thu phí trên một loại thẻ E-tag trên mọi tuyến đường. Từ thẻ E-tag gắn trên kính xe, thiết bị đọc gắn tại trạm thu phí sẽ trừ tiền của chủ xe. Chủ xe có thể nạp tiền vào tài khoản bằng tiền mặt, qua điện thoại, thẻ cào, internet banking... Thời gian xử lý giao dịch thu phí nhanh với tốc độ phương tiện qua trạm không ba-ri-e là 50 giây/giao dịch.

Thứ trưởng Bộ GTVT Nguyễn Hồng Trường cho biết, bộ đã đưa ra 3 lộ trình thu phí. Giai đoạn 1 thu phí không dừng nhưng vẫn cần ba-ri-e. Điều này vẫn mất thời gian. Người đi đường phải nạp tiền, ba-ri-e chỉ mở cửa khi bảo đảm có tiền. Giai đoạn 2 không cần người ở trạm thu phí mà chỉ có đầu đọc và đầu thu. Giai đoạn 3, lái xe có thể qua trạm thu phí mà không cần phải dừng lại, như hệ thống thu phí điện tử (ETC) của Nhật Bản. Hiện Việt Nam đang ở giai đoạn 1 và phấn đấu đến năm 2020 bỏ ba-ri-e. Gần đây, Chính phủ cũng đã chỉ đạo nghiên cứu hình thức thu phí theo kiểu trả sau sử dụng chứng từ, hóa đơn điện tử… Ngoài ra, hình thức thanh toán điện tử với các khái niệm như “công nghệ thu phí tự động”, “tài khoản giao thông”… lần đầu tiên được áp dụng tại Việt Nam nên đối với nhiều người tham gia giao thông còn bỡ ngỡ, chưa hình dung được cách thức vận hành, chưa nhìn thấy được lợi ích của dịch vụ đối với bản thân và xã hội.

 Hệ thống thu phí tự động không dừng còn được sử dụng ở cả các tuyến đường địa phương. Chính vì vậy, theo nhiều chuyên gia để bảo đảm sự thống nhất trên toàn quốc, các địa phương và Bộ GTVT cần có sự phối hợp trong quá trình triển khai, đặc biệt cần có phần mềm tích hợp mọi hệ thống, các thiết bị phải được lựa chọn từ nhiều công ty, hãng khác nhau, trong đó ưu tiên các thiết bị được sản xuất từ trong nước với tính năng tương đương. Đây là lĩnh vực mới nên cần phải có cơ quan thẩm định giá độc lập để xác định giá; hướng sản xuất thiết bị tại Việt Nam để giảm giá thành và tổ chức đấu thầu lựa chọn thiết bị.

Tết Nguyên đán Đinh Dậu đang đến gần, lưu lượng giao thông trên các tuyến quốc lộ ngày càng gia tăng, nguy cơ gây ùn tắc tại các trạm thu phí là rất lớn, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam Nguyễn Văn Thanh cho rằng, các bộ, ngành cần đẩy nhanh tiến độ ban hành quy định và lộ trình bắt buộc áp dụng thanh toán điện tử trong thu phí giao thông nhằm kết nối liên thông trong thanh toán phí và dịch vụ vận tải công cộng bảo đảm di chuyển của người dân được thông suốt.

NGUYỄN CƯỜNG