Có ngăn được voi?

Công trình đường hào ngăn voi được xây dựng ở địa bàn rừng núi thuộc các bản Vều, xã Phúc Sơn, huyện Anh Sơn có chiều dài gần 5km với kinh phí xây dựng khoảng 6 tỷ đồng từ ngân sách Nhà nước. Đây là một trong những hạng mục quan trọng nằm trong dự án bảo tồn voi được Nhà nước giao cho Ban Quản lý Vườn Quốc gia Pù Mát thực hiện (tổng kinh phí cho toàn dự án khoảng 87 tỷ đồng).

Hào ngăn voi được xây dựng từ thực tế đàn voi rừng thường ra gần khu vực dân cư, phá hoại tài sản, hoa màu của nhân dân địa phương. Theo ông Nguyễn Văn Diễn, Phó giám đốc Vườn Quốc gia Pù Mát, hạng mục hào ngăn voi được triển khai từ đầu năm 2015, đến nay đã gần hoàn thành. Mục đích của công trình là ngăn các lối đi quen thuộc của đàn voi rừng ra khu vực dân cư, đồng thời tạo điều kiện tái thiết khu vực sống, khôi phục sinh cảnh cho đàn voi rừng.  

Từ khu vực bản Vều 1, xã Phúc Sơn có thể nhìn thấy được hạng mục hào ngăn voi chạy dài, cắt theo triền núi. Được sự chỉ dẫn của anh Lê Văn N.-một người dân sống lâu năm ở bản Vều 1-chúng tôi có điều kiện thực địa công trình tiền tỷ được xây dựng giữa núi rừng. Đúng như tên gọi của công trình, chủ đầu tư đã cho đơn vị thi công xẻ dọc theo khe suối, sườn núi, tạo thành một hào sâu, đồng thời xây một bức tường bằng vật liệu đá vôi có chiều cao khoảng 3m để ngăn voi đi qua. 

Chúng tôi đã chứng kiến một số điểm của hào ngăn voi bị đất đá từ ta-luy dương sạt lở xuống lấp đầy cả con hào sâu. Trong khi đó, nhiều điểm như các eo núi, nơi có suối cắt ngang lại đang bị bỏ trống, chưa được xây dựng. “Theo kinh nghiệm thực tế của chúng tôi, đàn voi thường theo đường mòn ở các thung núi để đi ra khu dân cư. Thế nhưng việc xây dựng hào ngăn voi ở các điểm này rất khó khả thi vì mùa mưa bão, nước lũ đổ về sẽ quét trôi tất cả. Ngay từ đầu, khi được thông báo thu hồi đất của dân để triển khai, chúng tôi đã nghi ngờ tính khả thi của công trình. Vì địa hình phức tạp, tất cả sẽ bị nước cuốn, đất đá vùi lấp sau mùa mưa”, anh N. cho biết.

Nói rồi anh N. tiếp tục dẫn chúng tôi đi ngược dòng Khe Vều, nơi có khoảng 1km hào ngăn voi chạy theo bờ suối. Thế nhưng cả bức tường đá vôi cao khoảng 3m đã bị bồi lấp hoàn toàn, có nhiều đoạn bị nước xô đổ, cuốn trôi chỉ sót lại một vài mét tường đá. Theo anh N., đoạn hào ngăn voi này được hoàn thiện giữa năm 2016 và bị hư hỏng hoàn toàn sau một trận lũ diễn ra vào thời điểm cuối năm. Khi chúng tôi phản ánh tình trạng xuống cấp của công trình hào ngăn voi thì ông Nguyễn Văn Diễn, Phó giám đốc Vườn Quốc gia Pù Mát cho biết: “Chúng tôi có biết việc công trình bị hư hỏng nặng do mưa lũ. Dù trước khi xây dựng công trình, đơn vị đã tiến hành khảo sát thực tế, nghiên cứu rất kỹ về địa hình, thời tiết, thế nhưng điều kiện tự nhiên nhiều khi là bất khả kháng. Tuy nhiên, chúng tôi cũng đã mua bảo hiểm cho công trình nên sẽ tiến hành khắc phục trong thời gian tới”.

Thiếu sinh kế cho người dân bản địa

Việc đầu tư xây dựng các công trình, hạng mục bảo đảm an toàn cho người dân địa phương, bảo tồn đàn voi rừng ở khu vực rừng núi xã Phúc Sơn, huyện Anh Sơn là chủ trương đúng đắn. Thế nhưng việc triển khai các hạng mục như thế nào cho hiệu quả, tránh lãng phí nguồn ngân sách Nhà nước lại đặt ra một vấn đề khác.

Khu vực các bản Vều, xã Phúc Sơn là nơi định cư chủ yếu của đồng bào dân tộc Thái, vẫn còn hơn 40% hộ gia đình nằm trong tình trạng nghèo đói. Từ trước đến nay, đời sống của người dân phụ thuộc rất lớn vào việc khai thác lâm sản. Thế nhưng với việc rừng bị chặt phá quá mức đang làm ảnh hưởng không nhỏ đến môi trường sống của các loài động vật, đặc biệt là của đàn voi rừng trên địa bàn. Chính vì vậy mà trong những năm gần đây, đàn voi rừng thường tìm ra khu vực gần với nương rẫy của bà con để kiếm thức ăn, phá hoại hoa màu, đe dọa tính mạng của người dân. Khi nhận được thông tin Nhà nước thu hồi đất xây dựng công trình bảo đảm an toàn cho bản làng, bảo tồn đàn voi thì người dân địa phương đều đồng thuận về chủ trương, song lại tỏ ra nghi ngờ về tính khả thi của nó trên thực tiễn. Ông Lê Văn Việt, 70 tuổi, già làng của bản Vều 1, chia sẻ: “Tôi sinh ra và lớn lên ở bản Vều 1 nên hiểu rất rõ về núi rừng cũng như đàn voi sinh sống ở đây. Thực tế cho thấy, voi là loài động vật rất thông minh, trong khi núi rừng thì bao la nên việc xây hào ngăn chúng là điều không tưởng. Từ trước đến nay, mỗi khi đàn voi xuất hiện gần khu dân cư, dân bản gõ chiêng trống, đốt lửa thì nó lại trở về rừng. Cũng có trường hợp người dân bị voi tấn công nhưng là ở trong nương rẫy cách xa khu dân cư và cố tình đối đầu với chúng”.

Cùng quan điểm với già làng bản Vều 1, ông Bạch Đình Dung, Trưởng bản Vều 3 cho biết: “Trước đây, khi chuẩn bị giải phóng mặt bằng cho dự án, trong các cuộc họp có sự tham gia của cán bộ Vườn Quốc gia Pù Mát, tôi đã thẳng thắn chỉ ra sự bất hợp lý của công trình. Như việc xây dựng trên địa hình sông suối, đồi núi dốc sẽ bị nước cuốn trôi, đất đá sạt lở vùi lấp. Thực tế cho thấy, chỉ sau một trận lũ lớn cuối năm ngoái đã có khoảng 1km hào ngăn voi bị vùi lấp, cuốn trôi hoàn toàn. Sẽ có nhiều đoạn của công trình tiền tỷ này khó tồn tại trong mùa mưa năm nay”. Nhìn số tiền tỷ đang trôi theo sông suối, ông Dung lại thấy xót xa: “Giá như dành số tiền đó để đầu tư phát triển sinh kế cho người dân bản địa để họ tham gia bảo vệ, phát triển rừng, bảo vệ đàn voi thì tốt hơn nhiều. Như vậy vừa có nguồn thu nhập ổn định, vừa tạo ra môi trường sống cho đàn voi rừng”.

Thực tế trong những năm qua, các gia đình ở địa phương có tài sản và người thân bị đàn voi rừng gây hại vẫn không nhận được bất kỳ một sự hỗ trợ nào. Cụ thể như anh Nguyễn Hữu Thân, xóm Bãi Lim, xã Phúc Sơn trong một lần đi rẫy bị đàn voi tấn công, bị tai nạn liệt toàn thân. Hiện nay cuộc sống của gia đình anh gặp rất nhiều khó khăn. “Chúng tôi không có bất kỳ nguồn vốn nào để hỗ trợ cho những gia đình này. Còn công trình hào ngăn voi thì địa phương cũng chỉ được thông báo và phối hợp trong việc thu hồi, bàn giao đất cho chủ đầu tư xây dựng công trình. Chúng tôi không được tham gia ý kiến” - ông Nguyễn Văn Tráng, Chủ tịch UBND xã Phúc Sơn cho biết.

Việc đầu tư số tiền nhiều tỷ đồng để xây dựng hào ngăn voi ra khu dân cư chỉ là giải pháp tình thế, trên thực tế đã bộc lộ những bất cập, lãng phí. Thiết nghĩ nếu số tiền trên được đầu tư cho việc giải quyết sinh kế cho người dân địa phương, giúp họ bảo vệ rừng, tạo môi trường sống cho đàn voi mới là biện pháp bền vững.

Bài và ảnh: VIẾT LAM