Vân Sơn Tự còn có tên là chùa Núi Một được hòa thượng Thích Tam Giác ở tổ đình Vĩnh Nghiêm xây dựng năm 1964 nhằm phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của người dân Côn Đảo. Chùa được xây dựng bên sườn Núi Một, nằm cách chân núi khoảng 100m, lưng tựa vào núi, mặt hướng ra biển. Năm 2009, công trình được UBND tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu công nhận là di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh cấp tỉnh. Ban đầu, chùa có quy mô khá khiêm tốn, trải qua thời gian đã bị xuống cấp, hư hỏng nhiều nên năm 2010, Vân Sơn Tự được trùng tu, tôn tạo trên quy mô lớn, sau khi hoàn thành, công trình trở nên bề thế và đẹp hơn rất nhiều so với trước kia.

Ấn tượng mạnh mẽ nhất khi tới thăm Vân Sơn Tự là cảnh quan nơi đây mang dáng vẻ vừa hùng vĩ vừa tĩnh lặng. Núi Một sừng sững cao gần 500m so với mặt nước biển như mái vòm khổng lồ che chở cho ngôi chùa. Từ đây phóng tầm mắt về phía xa là biển cả mênh mông với những con sóng bạc đầu mê mải vỗ vào chân núi. Dưới cổng chùa là hồ sen An Hải rộng bát ngát, vào mỗi dịp hè lại bừng lên sắc hồng rực rỡ. Hàng vạn đóa sen như những bàn tay của đức Phật xòe ra ân cần cứu rỗi chúng sinh, hương sen theo từng làn gió biển thổi tới như ướp hương cả chốn thiền môn, làm cho không gian nơi đây dậy lên một mùi thơm thanh tao, dìu dịu. Do ở xa khu dân cư nên ngôi chùa quanh năm luôn vắng vẻ, tĩnh lặng, ẩn khuất giữa màu xanh bát ngát của rừng.

Tới thăm Vân Sơn Tự, du khách có cảm tưởng như đang lạc bước giữa ngôi chùa cổ của vùng Đồng bằng Bắc Bộ vì công trình có kiến trúc mang đậm trường phái của những ngôi chùa Phật giáo Bắc tông. Các hạng mục như nhà thờ tổ, nhà thờ tam bảo, phòng trai, tháp chuông, tháp trống, cổng tam quan được bố trí theo kiểu chữ Công với mái hình đầu đao cong vút, lợp ngói hài, nền và sân chùa lát gạch đỏ, thềm lát đá xanh, hệ thống cột, tường, vách ngăn được làm từ gỗ quý, chạm khắc khá tinh xảo. Ngoài điện thờ Phật, trong chùa còn có điện thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, Anh hùng Võ Thị Sáu, vương phi Phi Yến và những anh hùng liệt sĩ đã hy sinh trên mảnh đất Côn Đảo.

Là ngôi chùa duy nhất tại Côn Đảo, do đó Vân Sơn Tự là điểm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của người dân địa phương hàng chục năm qua. Hằng năm vào các dịp như: Rằm tháng Giêng, Rằm tháng Tư và ngày 27-7, chùa thường tổ chức lễ cúng dường đức Phật và chay đàn cầu siêu cho các anh hùng liệt sĩ với quy mô lớn, trang trọng. Đây cũng là dịp nhiều du khách và người dân tới ghé thăm chùa để vãn cảnh, tham gia những hoạt động tín ngưỡng mang đậm ý nghĩa nhân văn.

Bài và ảnh: VŨ ĐÌNH ĐÔNG