QĐND -      Trong Bài nói tại Lễ kỷ niệm 30 năm Ngày thành lập Đảng, Bác Hồ có dùng một thành ngữ Ăn quả nhớ người trồng cây. Đấy là lời Bác nhắc nhở chúng ta hôm nay phải luôn biết sống theo đạo lý tốt đẹp của dân tộc.

Tháng 1 năm 1946 có người tặng mấy quả cam, Bác Hồ cảm ơn bằng bài thơ:

Cảm ơn bà biếu gói cam,

Nhận thì không đúng, từ làm sao đây!

Ăn quả nhớ kẻ trồng cây,

Phải chăng khổ tận đến ngày cam lai? (Hồ Chí Minh toàn tập, 1996, tập 4, tr 168).

Bác Hồ đã “tập” Truyện Kiều ở câu cuối!

Màn đoàn viên của Truyện Kiều là cảnh Kim Trọng nghe Thúy Kiều đánh đàn: Chàng rằng: Phổ ấy tay nào/ X­ưa sao sầu thảm, nay sao vui vầy?/ Tẻ vui bởi tại lòng này/ Hay là khổ tận đến ngày cam lai?(câu 3207… 3210). Tiếng đàn Kiều khác xư­a vì cuộc đời Kiều khác trư­ớc, lời nhận xét của chàng Kim về tiếng đàn đ­ược nâng lên thành một nhận định phổ quát về cuộc đời, đầy niềm tin, tươi sáng, ấm áp. Bác Hồ lại mượn ngay chính lời chàng Kim để “tập” trong một bài thơ chan chứa tình đời, trĩu nặng nghĩa ân.

Bài thơ được làm vào thời điểm Cách mạng Tháng Tám vừa thành công, n­ước cộng hòa non trẻ của chúng ta vừa ra đời, hẳn nhiên còn phải vượt qua biết bao ghềnh thác. Thế mà bài thơ đã mang một không khí lạc quan, như muốn nói lên một quy luật: Cả đất n­ước này còn “khổ tận” nhiều nhưng “đến ngày cam lai” là tất yếu. Tình ng­ười, niềm tin vào hạnh phúc trong bài thơ đầy ý vị, sâu sắc mà tinh tế. Ai cũng biết câu Kiều ấy ở cảnh sum họp đầm ấm, Bác chỉ thay Hay là bằng hai chữ Phải chăng còn nhiều dự cảm. Đúng thế, vì khi ấy cả đất n­ước còn đang ngổn ngang trăm mối mải lo đối phó với thù trong giặc ngoài!

Nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra ở Hồ Chí Minh là sự tiếp thu, kế thừa, kết tinh, phát triển và nâng cao các giá trị văn hóa của dân tộc và nhân loại. Ngay chỉ ở một phương diện đạo lý uống nước nhớ nguồn cũng thấy rõ điều ấy.

Ngày 17-7-1947, Bác Hồ có "Thư gửi Ban Thường trực của Ban Tổ chức Ngày Thương binh toàn quốc" ghi nhận sự hy sinh to lớn của anh em thương binh: Đang khi Tổ quốc lâm nguy, giang sơn, sự nghiệp, mồ mả, đền chùa, nhà thờ của tổ tiên ta bị uy hiếp, cha mẹ, anh em, vợ con, thân thích, họ hàng ta bị đe dọa. Của cải, ruộng nương, nhà cửa, ao vườn, làng mạc ta bị nguy ngập. Ai là người xung phong trước hết để chống cự quân thù, để giữ gìn đất nước cho chúng ta. Đó là những chiến sĩ mà nay một số thành ra thương binh.

Thương binh là những người đã hy sinh gia đình, hy sinh xương máu để bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ đồng bào. Vì lợi ích của Tổ quốc, của đồng bào, mà các đồng chí chịu ốm yếu, què quặt.

Vì vậy Tổ quốc, đồng bào phải biết ơn, phải giúp đỡ những người con anh dũng ấy. (Sđd, tập 5, tr 175)

Những lời lẽ chân tình ấy đã vượt thoát lên trên lời của một con người cụ thể để vươn tới lời của Tổ quốc thiêng liêng, của non nước ân tình, của truyền thống văn hóa “thương người như thể thương thân”. Cũng chủ đề ấy, khi biết tin Bác sĩ Vũ Đình Tụng có người con hy sinh trong một trận đuổi giặc Pháp, lời của Bác lại thẳm sâu một tấm lòng riêng tư xót xa. Người gửi thư chia buồn: Ngài biết rằng tôi không có gia đình, cũng không có con cái. Nước Việt Nam là gia đình của tôi. Tất cả thanh niên Việt Nam là con cháu của tôi. Mất một thanh niên thì hình như tôi đứt một đoạn ruột”. (Sđd, tập 5, tr 40)

Bác Hồ là hiện thân của đạo lý uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ người trồng cây. Người tri ân những người con ngã xuống vì Tổ quốc: Máu đào của các liệt sĩ ấy đã làm cho lá cờ cách mạng thêm đỏ chói. Sự hy sinh anh dũng của các liệt sĩ đã chuẩn bị cho đất nước ta nở hoa độc lập, kết quả tự do”. Người thay mặt nhân dân ta “đời đời ghi nhớ công ơn các liệt sĩ và chúng ta phải luôn luôn học tập tinh thần dũng cảm của các liệt sĩ để vượt tất cả mọi khó khăn, gian khổ, hoàn thành sự nghiệp cách mạng mà các liệt sĩ đã chuyển lại cho chúng ta. (Sđd, tập 10, tr 3)

Học theo Bác, làm theo Bác là học và làm theo đạo lý dân tộc. Ngày nay, chúng ta phải biến điều ấy thành hành động: Chia sẻ, động viên bằng cả tinh thần và vật chất đến với những người đã đóng góp sức lực, tuổi trẻ, lý tưởng của họ vì sự phồn vinh và bình an cho đất nước. 

NGUYỄN THANH TÚ