QĐND - Dự ngày hội của những đội tuyên truyền văn hóa thuộc lực lượng Bộ đội Biên phòng, tôi có dịp gặp cô gái dân tộc Thái có cái tên rất đẹp Tòng Thị Thu Nguyệt. Cô “tân đội trưởng” này mang đến hội diễn tiết mục “Ăn cá bống vùi gio, cùng bà Then lên trời”. Tiết mục dựa trên lời dân ca cổ của dân tộc Thái, đã để lại ấn tượng sâu sắc cho nhiều người xem. Và ban giám khảo hội thi đã đúng khi dành cho tiết mục này bằng khen tiết mục đặc sắc nhất.

Cô “tân đội trưởng” mới nhậm chức đội trưởng đội tuyên truyền văn hóa thuộc Bộ chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Điện Biên vào đầu tháng 10. Đây là lần đầu tiên Thu Nguyệt “xuất quân” với tư cách đội trưởng. Với sự tự tin và bản lĩnh sẵn có, Thu Nguyệt đã góp phần cho thành công của toàn đội trong hội diễn lần này.

Yêu người Thái và văn hóa Thái, tôi không bỏ lỡ cơ hội tìm hiểu thêm về những bài dân ca Thái. Qua lời kể của Thu Nguyệt, tôi được biết về Bà Then, một hình tượng tương đương “mẫu thượng ngàn” của người Kinh (Then trong tiếng Thái nghĩa là trời). Bà Then “xuất hiện” trong những lễ cúng trời và đất; trong những ngày lễ lớn của dòng họ, của cộng đồng. Những bài “cúng” của Bà Then được lưu truyền từ mẹ sang con rất đặc sắc. Thực tế thì không phải người con gái nào cũng được truyền dạy, chỉ những “người con gái yêu của dòng tộc”. Những “người con gái yêu” đó phải biết thêu thùa, đan, dệt; phải có số lượng chăn và gối rất nhiều; phải có thật nhiều bó củi to, nỏ xếp dưới sàn nhà; phải biết hát hay và đức hạnh… Thu Nguyệt là “người con gái yêu” của dòng họ Tòng ở bản Nậm Kặn (Mường Lay, Điện Biên).

Đội trưởng Tòng Thị Thu Nguyệt của đội tuyên truyền văn nghệ Bộ đội Biên phòng tỉnh Điện Biên đang mặc chiếc áo Bà Then

“Người con gái yêu” của họ Tòng thủa thiếu thời đã phải chịu nhiều sóng gió cuộc đời. Bố bị liệt trong một thời gian dài. Gia đình khó khăn nên cô tính học hết lớp 7 sẽ nghỉ để giúp đỡ gia đình. May thay, cũng năm đó Bộ đội Biên phòng tỉnh Điện Biên có đợt tuyển thông tin viên. Cô đăng ký, trúng tuyển, rồi lên đường nhập ngũ. Qua nhiều năm tháng đào tạo giờ cô đã trở thành hạt nhân văn nghệ của Bộ đội Biên phòng tỉnh Điện Biên với quân hàm thượng úy QNCN.

Trang phục để “hóa thân” thành Bà Then cũng được người mẹ truyền cho “con gái yêu”. Bộ trang phục này được dệt thủ công bằng chất lụa, gấm. Tôi quan sát và thấy hoa văn của hoa xòe, trăng, sao, rồng, mây… được làm công phu, tỉ mỉ. Cùng với áo là chiếc mũ, có thêu  chỉ bằng vàng hình hoa văn với những đạo bùa. Bên trên còn gắn mảnh gương, hạt cườm, tất cả đều khơi gợi cảm giác về sự linh thiêng, toàn vẹn.

Thu Nguyệt nói rằng cô có hai bộ áo Bà Then, đều do bà và mẹ truyền lại, tính theo tuổi của người truyền lại dễ có hơn trăm năm. Đồ gia bảo quý thế nên cô phải dành cho hội diễn. Cô đang tính may thêm tấm áo nữa phục vụ cho việc lưu diễn tại các bản làng vùng sâu, vùng xa. Nếu được vậy, tôi tin rằng những tiết mục của Thu Nguyệt sẽ được bà con dân bản rất vui sướng đón nhận.

Bài và ảnh: Tuấn Hà