QĐND - Không có quy mô đồ sộ và bề dày lịch sử như 36 phố Hà Nội hay đô thị cổ Hội An (Quảng Nam), nhưng từ lâu, khu phố cổ Đồng Văn (huyện Đồng Văn) vẫn là một trong những điểm đến quan trọng của du lịch Hà Giang. Bởi thế, người Hà Giang thường tự hào rằng, nếu lên tham quan Cao nguyên đá Đồng Văn mà không vào dạo chơi một lần khu phố cổ này thì coi như chưa đặt lên mảnh đất địa đầu Tổ quốc!

Trước khi đến Đồng Văn, tôi cũng đã nhiều lần được nghe về khu phố này. Rằng, nơi đây là một trong những đô thị cổ duy nhất còn sót lại nơi biên cương phía Bắc của Tổ quốc. Rằng, nhằm tái hiện không gian, quang cảnh một thời xa xưa, vào các đêm 14, 15 và 16 âm lịch hằng tháng, mỗi gia đình sống trong ngôi nhà cổ đều thắp đèn lồng và nơi đây có nhiều hoạt động văn hóa nghệ thuật dân gian đặc sắc. Rằng, người dân phố cổ sống thuần hậu, chất phác và mến khách vô cùng…

Một đoạn “mặt tiền” phố cổ Đồng Văn đã bị cơi nới…

Đúng là những lời kể hấp dẫn luôn tạo cho người ta một sự háo hức đến kỳ lạ. Tôi cũng không ngoại lệ. Bởi vậy, vừa lên thị trấn Đồng Văn, dù đang mệt mỏi sau một chuyến đi dài, nhưng tôi vẫn rảo bước ngay ra khu vực phố cổ. Tôi nhẩn nha dạo quanh một vòng phố cổ Đồng Văn để mong muốn “tận hưởng” tất cả những gì mình đã được nghe, được đọc về địa danh lịch sử-du lịch này. Nằm lọt thỏm trong một thung lũng nhỏ với bốn bề xung quanh là những núi đá chênh vênh, phố cổ Đồng Văn như một “nét son” giữa không gian đại ngàn yên ắng. Những ngôi nhà cổ mái lợp ngói âm dương đã ngả màu rêu phong, từ sân nhà đến bậc tam cấp và các tảng đá kê chân cột nhà đều được làm bằng đá xanh với nhiều nét trạm trổ tinh xảo, công phu. Vào giữa những năm 20 của thế kỷ trước, các kỹ sư người Pháp đã “đi trước thời gian” khi “tạc” vào lòng phố cổ một khu chợ hình chữ U, mái cũng lợp ngói âm dương, cột nhà to bằng đá 3-4 người ôm không xuể-một kiểu kiến trúc đặc trưng rất phù hợp với phong thủy của vùng cao nguyên đá. Theo thống kê Ban quản lý Công viên Cao nguyên đá Đồng Văn, hiện nay phố cổ Đồng Văn có gần 40 ngôi nhà, phần lớn được xây dựng từ những năm đầu thế kỷ XX, trong đó một ngôi nhà có “tuổi đời cao nhất” là “sinh” năm 1890. Với những giá trị lịch sử và kiến trúc tiêu biểu, phố cổ Đồng Văn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích cấp Quốc gia năm 2009.

Và sự nhếch nhác hiển hiện ngay gần khu vực ngã ba phố cổ này

Nhưng rồi, cũng như bao du khách nặng lòng với di sản văn hóa của ông cha để lại, tôi không khỏi đau đáu trước một sự thật: Phố cổ Đồng Văn đã, đang bị “biến dạng” và có phần... nhếch nhác! Nói “biến dạng”, bởi vì không ít gia đình đã cơi nới, hay nói đúng hơn là lắp ghép một cách suồng sã, thô thiển những gian hàng bằng gạch đá, xi măng thời hiện đại ngay trước ngôi nhà cổ của mình không theo một quy củ nào nên trông rất phản cảm. Lại nữa, phía trước mặt tiền các nhà cổ, có gia đình làm hàn xì, có nhà sửa xe máy, có hộ để cả phế thải sắt thép, gỗ mục chềnh ềnh ra ngoài… khiến quang cảnh phố cổ thêm nhếch nhác. Đêm về, đèn lồng chỉ thấp thoáng, le lói ở vài ba nhà và không gian phố cổ vẫn bị “nuốt chửng” bởi những ánh đèn cao áp sáng rực. Hôm diễn ra sự kiện công bố Cao nguyên đá Đồng Văn gia nhập mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu (1-12-2010), phố cổ Đồng Văn dập dìu du khách, quan khách trong nước và quốc tế, nhưng ngay dưới chân và xung quanh bảng tin tổ hợp di sản địa chất khu vực Đồng Văn ở ngã ba trung tâm phố cổ có khá nhiều người qua lại, cũng mất mỹ quan bởi phế thải sắt, hộp các-tông, khung xe cải tiến, xe máy… để rất tạp nham!

Thực trạng trên do ai? Do gia đình người dân bản địa chật chội nên buộc phải cơi nới thêm nhà cổ ra mặt tiền để lấy chỗ kinh doanh, buôn bán, làm ăn? Do chính quyền sở tại và cơ quan chức năng chưa thực sự quan tâm đúng mức đến việc vận động, tuyên truyền, hướng dẫn người dân thường xuyên chăm lo giữ gìn vệ sinh, mỹ quan trong khu phố cổ? Do công tác quy hoạch bảo tồn, phát huy giá trị phố cổ Đồng Văn chưa hoàn thiện?

Nếu địa phương chưa tìm ra lời giải thấu đáo cho những câu hỏi này, có lẽ phố cổ Đồng Văn sẽ khó “có điểm ấn tượng” để níu chân du khách. Và cũng sẽ trở nên xa vời hơn khi ngành văn hóa, thể thao và du lịch tỉnh Hà Giang từng xác định, phố cổ Đồng Văn là một trong những điểm đến của tua hành trình khám phá Cao nguyên đá Đồng Văn và tiến tới trở thành một “địa chỉ đỏ” của du lịch địa phương.

Bài và ảnh: THIỆN VĂN