QĐND- “Mỗi di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới ở Hàn Quốc đều được Chính phủ xác định là Báu vật quốc gia. Với bất kỳ Báu vật quốc gia nào được công nhận, Chính phủ của chúng tôi đều có các chiến dịch bảo vệ và phát huy các di sản đó rất hiệu quả”-Tiến sĩ Kwi-Sun Si, Chuyên gia nghiên cứu lịch sử Lưu trữ quốc gia Hàn Quốc đã chia sẻ kinh nghiệm trong hội thảo “Bảo quản và phát huy di sản tư liệu” do Việt Nam vừa tổ chức.

Ảnh dập bản Mộc bản triều Nguyễn ghi lại  việc xây dựng Văn Miếu Quốc Tử Giám. Ảnh: Minh Anh

Kinh nghiệm từ quốc tế

TS.Kwi-Sun Si cho biết, Hàn Quốc đã có 7 Di sản tư liệu được UNESCO công nhận, gồm: Hunminjeongeum-ghi lại việc sáng tạo và sử dụng ngôn ngữ của Hàn Quốc; Biên niên sự kiện triều đại Joseon (25 vị vua triều đại Joseon); Bản khắc in bằng kim loại đầu tiên trên thế giới viết cách đây 650 năm về những tư tưởng chủ đạo của đạo Phật; Nhật ký của Ban thư ký hoàng gia triều đại Joseon; 80.000 bản khắc gỗ in kinh Phật được làm để bảo vệ đất nước và phổ biến tư tưởng của đạo Phật về quốc phòng; Bộ sưu tập các nghi thức ngoại giao của hoàng gia triều đại Joseon và Cuốn bách khoa toàn thư y học về các kiến thức y học cổ truyền.

Từ rất lâu, Chính phủ Hàn Quốc đã nhận thức tầm quan trọng của các di sản này và nỗ lực bảo vệ, bảo quản nghiêm ngặt các tài liệu này bằng cách coi chúng như những Báu vật Quốc gia trước khi có Chương trình ký ức thế giới của UNESCO (1992). Hàn Quốc tích cực quảng bá những di sản này như một phần quan trọng của Sáng kiến xây dựng thương hiệu quốc gia.

Lúng túng trước xâm hại của thiên nhiên và…con người

Trong năm 2009 vừa qua, Việt Nam đã có hai tư liệu được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới, đó là khối “Mộc bản triều Nguyễn”-hiện đang bảo quản tại Trung tâm lưu trữ quốc gia IV (Đà Lạt) và “Bia đá các khoa thi Tiến sĩ triều Lê và Mạc (1442-1779) tại Văn Miếu Quốc Tử Giám, Hà Nội”. Đây là hai tư liệu quý, hiếm đầu tiên của Việt Nam được công nhận, là niềm vinh dự tự hào của người Việt. Song cũng đặt ra cho chúng ta một nhiệm vụ quan trọng, cấp thiết là bảo quản an toàn và phát huy hiệu quả những Di sản tư liệu này.

Vậy phải bảo quản và phát huy thế nào với di sản tư liệu?

Theo nhiều nhà nghiên cứu, Việt Nam vẫn còn lúng túng trong việc bảo quản và phát huy giá trị Di sản tư liệu. Cụ thể như vấn đề bảo quản Bia đá Tiến sĩ tại Văn Miếu Quốc Tử Giám. Hiện tượng học sinh, sinh viên trong mỗi kỳ thi tới đây xoa đầu rùa, xoa bia cầu may. Việc xoa đầu rùa quá nhiều khiến đầu rùa nhẵn bóng. Cần phải có biện pháp bảo vệ bia - là vấn đề cấp thiết đối với Ban quản lý di tích, đặc biệt là khi 82 bia đá Tiến sĩ được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới.

Ảnh bản gốc Mộc bản bìa sách “Minh Mạng chính yếu”

Tuy vậy, giải pháp bảo vệ những bia đá Tiến sĩ khi thực hiện đã gặp phải rất nhiều mâu thuẫn.

Giải pháp thứ nhất: Sử dụng kính chịu lực đặc biệt làm vách ngăn toàn bộ hai dãy nhà bia, du khách chỉ đứng bên ngoài vách kính chiêm ngưỡng. Là giải pháp an toàn tuyệt đối cho bia đá, nhưng vách kính lại không hòa nhập với không gian cổ kính của Văn Miếu.

Giải pháp thứ 2: Làm lan can bằng gỗ cao khoảng một mét quây xung quanh nhà bia. Đẹp, hài hòa nhưng lại không bảo vệ được triệt để bia đá.

Đến nay, hai giải pháp trên đang chờ UBND TP Hà Nội phê duyệt. Và để bảo quản an toàn cho bia đá, Trung tâm hoạt động văn hóa khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám đang phải huy động lực lượng bảo vệ, trật tự thường xuyên túc trực giám sát ở khu vực nhạy cảm này. Như lời chia sẻ của TS. Đặng Kim Ngọc-Giám đốc Trung tâm, những ngày này, khi mùa tựu trường đến, hàng chục nhân viên bảo vệ phải làm việc hết sức mà đôi lúc cũng không ngăn nổi số người liều mình, lao vào xoa đầu rùa.

Với Mộc bản triều Nguyễn, có lẽ công tác bảo quản và phát huy giá trị của di sản này đã có một chiến dịch từ trước. Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Huệ-Giám đốc Trung tâm lưu giữ quốc gia IV - nơi đang bảo quản Mộc bản triều Nguyễn, thì trình độ của cán bộ đang quá “khiêm tốn” để có thể đáp ứng nhu cầu bảo quản và phát huy giá trị khối tư liệu này. Bởi số lượng tài liệu Mộc bản rất lớn (34.618 tấm), toàn bộ khắc bằng chữ Hán-Nôm ngược. Vì vậy, Nhà nước cần có chế độ ưu đãi đặc biệt, đào tạo nhân lực kế cận để tiếp tục phát huy khối tư liệu. Mặt khác, còn một số tài liệu Mộc bản triều Nguyễn đang bị phân tán, thuộc quyền quản lý của một số tổ chức, cá nhân, gia đình, dòng họ. Vì vậy, Trung tâm rất mong sẽ nhận được sự ủng hộ từ những đối tượng trên tạo điều kiện để Trung tâm sưu tầm và thu thập tài liệu.

Thông điệp mà hội thảo quốc tế “Bảo quản và phát huy giá trị di sản tư liệu” không gì hơn là tìm kiếm các sáng kiến của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu trong việc bảo quản và phát huy di sản. Để hy vọng trong thời gian tới, sẽ có nhiều hơn nữa các tư liệu quý, hiếm của Việt Nam được UNESCO công nhận; mặt khác “đánh thức” các tiềm năng di sản tư liệu nhiều năm qua đang “ngủ yên” trong kho lưu trữ của các cá nhân, gia đình, dòng họ.

VƯƠNG HÀ