QĐND - Chiều nay, giở cuốn nhật ký, chợt thấy câu thơ quê mình: “Thanh Chương ngon cá sông Giăng/Ngon khoai La Mạc, ngon măng Chợ Chùa”, lòng tôi bỗng trào lên nỗi nhớ quê, nhớ dòng sông, bến đò; nhớ cảnh chạy lũ mùa sông nổi giận, nhớ tháng hạn hán sông phải nằm trơ đáy, và nhớ con cá Mát kho tương trên bát cơm nóng dẻo.

Sông Giăng quê tôi là lưu vực của sông Lam, bắt nguồn từ vùng thượng du Hạnh Lâm, chảy qua Thanh Mỹ, Thanh Tiên… rồi hòa nhập vào sông Lam trên địa phận huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An.

Vào hè, nước cạn, thượng nguồn sông càng trở nên cong queo, khắc khổ. Vậy mà, tháng 7, tháng 8 lũ về sông luôn đổi dòng và dữ dội vô cùng. Vơi rồi lại đầy như dòng sông vốn có bao đời, người dân quê tôi đã thấu hiểu rằng: Trong cái vất vả tột cùng vì hằng năm phải oằn mình chống chọi bao cơn thịnh nộ, sông liên tục đổi dòng, phá đê, cuốn đi nhiều nhà cửa, tài sản và hoa màu của người dân… nhưng họ vẫn một lòng, một dạ bám sông. Tôi không thể nào quên trận đại hồng thủy năm 1978. Ngày đó, tôi mới tròn 6 tuổi, mưa to, nửa đêm đê vỡ, lũ tràn về khủng khiếp, dân làng hoảng loạn, tiếng trẻ con kêu khóc… Mẹ lồng đôi quang gánh, cho 2 anh em tôi ngồi vào chạy ngược con nước. Đồ đạc trong nhà bỏ lại hết… tôi khóc vì đói và rét. Mẹ tôi nói trong nước mắt: “Nhà mình trôi rồi con ạ!” - Cảm giác mất mát đầu tiên trong tôi.

Đó là chuyện chạy lũ sông Giăng của hơn 30 năm về trước, trận lũ năm nay ở miền Trung gợi cho tôi nhớ lại tất cả, cảm xúc bỗng ùa về đầy mâu thuẫn, vừa tự hào nhưng cũng sợ hãi vô cùng. Bây giờ tôi thầm hiểu một điều: Sông Giăng dữ dội là thế nhưng sau mùa lũ sông rất đỗi hiền hòa. Sông chở đầy phù sa cho bãi ngô, bãi khoai luôn xanh mướt và cũng là nơi sinh tụ của từng đàn cá Mát, một loài cá quen sống bầy đàn trong các khe đá. Cá Mát vừa lành vừa bổ như chính cái tên của nó, thịt lại thơm ngon, mỡ béo, ít xương. Đặc biệt, ăn cá Mát có tác dụng lợi sữa, hạn chế các chứng bệnh về tim mạch, rất thích hợp cho người già. Cá Mát sông giăng nay người xứ Nghệ coi như món ăn đặc sản. Ngoài kho tương, ăn với cơm nóng, cá Mát còn có một cách chế biến khác là đem kẹp cá vào vỉ tre tươi, nướng giòn trên nồi than hoa, khi ăn chấm với mắm gừng. Bởi thế, dân gian mới có câu: “Bể: Thu, Đao. Rào: Rầm, Mát”, ví như các loài cá ngon nổi tiếng đại diện cho sông, biển Việt Nam.

Con sông Giăng đầu nguồn có dòng nước trong xanh, uốn lượn ôm lấy những tán cây nguyên sơ nơi đại ngàn, gợi cho ta khung cảnh thật yên bình và lãng mạn, ngắm tầm mắt xuống đáy sông, ta sẽ bắt gặp từng đàn cá Mát tung tăng lượn qua khe đá cuội. Con sông Giăng quê tôi là vậy đó! Đúng như câu hát phường ví dặm “Giận mà thương”. Cảm ơn thiên nhiên đã ban tặng cho vùng đất xứ Nghệ cảnh đẹp hùng vĩ và đặc sản cá Mát, miếng ngon  không phải nơi nào cũng có.

Lê Phúc