QĐND - Thăng Long-Hà Nội có chiều dài lịch sử văn hóa nghìn năm với nhiều biến thiên, nhưng cho tới nay, những nét hào hoa, phong nhã vẫn là nét riêng của Hà Nội. Nói đến Hà Nội trước hết là nói đến con người, sau đó thiên nhiên, cảnh quan của một nơi “cẩm tú hữu tình”. Hai yếu tố đó đã tạo nên một Hà Nội-Thủ đô-trái tim của đất nước. Tuy nhiên, Hà Nội đang phát triển và hội nhập mạnh mẽ, bên cạnh những con số đáng mừng về kinh tế, quy hoạch đô thị… lại cũng có nhiều điều lo âu, đó là ứng xử, là nét văn hóa đang dần bị các giá trị khác tác động. Nhà nghiên cứu Giang Quân dù đang nằm trên giường bệnh nhưng đã dành cho phóng viên Báo Quân đội nhân dân một cuộc trò truyện, trăn trở của ông về giữ gìn nét văn hóa Hà Nội.

Phóng viên (PV): Thưa nhà nghiên cứu Giang Quân, Hà Nội nghìn năm có những nét văn hóa rất riêng để ai đến, ai đi cũng luyến nhớ. Vậy theo quan điểm của ông, nét văn hóa riêng có ấy có dễ nhìn thấy?

Nhà nghiên cứu Giang Quân: Chẳng rõ từ khi nào đã có câu: "Chẳng thơm cũng thể hoa nhài/ Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An”, đó chính là tính chất văn hóa của người Hà Nội. Nói đến Hà Nội là nói đến những con người thanh lịch, văn minh, thân thiện. Nhưng phải nói văn hóa của người Hà Nội đúc kết của các địa phương lại, chứ không phải của riêng nó. Hà Nội là trái tim đất nước nên hội tụ rất nhiều người địa phương khác, và họ đến đều đem cái văn minh, cái hay nhất của địa phương mình tới Hà Nội. Nó tổng hòa lại mới có văn hóa Hà Nội bây giờ.

Nét đẹp văn hóa Hà Nội đang được các cấp chính quyền và người dân gìn giữ, phát huy. Ảnh: CHÂU XUYÊN.

Tất cả mọi sự ở trên đời này không phải bất biến, nó biến chuyển theo thời đại. Văn minh của Hà Nội bây giờ đang bị ảnh hưởng rất nhiều của kinh tế phương Tây, nhất là kinh tế thị trường. Xưa người ta trọng nghĩa hơn trọng tiền, giờ đây lại đang phải đối mặt với những nạn chạy chức, chạy quyền, tham nhũng… Mặt khác, khi Hà Nội mở rộng, người nông thôn ra Hà Nội rất đông cũng đã làm cho văn hóa Hà Nội bị phôi pha ít nhiều. Văn hóa của nông thôn, làng xóm tôi gọi chung là văn hóa kẻ quê. Còn Hà Nội là văn hóa kẻ chợ. Hai yếu tố văn hóa này có đặc thù khác nhau. Kẻ quê là phép vua thua lệ làng, xóm trên, làng dưới có hương ước khác nhau. Nhưng là kẻ chợ thì phải tuân thủ theo phép nước, không thể nào phố Khâm Thiên lại có luật pháp khác với Hàng Ngang, Hàng Đào được. Hà Nội là đô thị, phải theo luật pháp chung của Nhà nước. Người Hà Nội từ xưa có tiếng là thanh lịch, văn minh nhưng nay đang bị ảnh hưởng ít nhiều từ văn hóa của kẻ quê.

Tuy kinh tế thị trường, người di cư đến Hà Nội có phá vỡ nhiều nét đẹp văn hóa Hà Nội; mở rộng hội nhập đón gió thì ngoài những cơn "gió lành" còn có không ít những ngọn “gió độc”,  nhưng trong nét chung của văn hóa Hà Nội, đến nay thân thiện là yếu tố đầu tiên nhận biết người Hà Nội, văn hóa Hà Nội. 

PV: Hà Nội đã ban hành “Bộ quy tắc ứng xử của người Hà Nội”, bên cạnh đó là Chương trình 04-CTr/TU về “Phát triển văn hóa-xã hội, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực Thủ đô, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh”… Ông đánh giá như thế nào về những hình thức vận động này?

Nhà nghiên cứu Giang Quân: Nếu là ứng xử, là văn hóa thì không thể ép bằng chỉ thị hay văn bản quy định, mà phải giải quyết bằng tình cảm con người. Văn hóa là tự nguyện, tự người ta thấy hợp tình hợp lý, thấy hay thì theo chứ không phải cưỡng chế người ta phải theo.

Tôi vẫn thấy gia phong, nếp nhà của những người Hà Nội cũ không thay đổi, mà hầu hết sự thay đổi đó từ người mới đến Hà Nội. Cái quý của Hà Nội là nếp nhà, từ lúc nhỏ cho đến lúc lớn được giáo dục cẩn thận, những đứa trẻ ấy được thâm nhập gia phong của nhà mình, trưởng thành là người tử tế. Tôi là người nhà quê, đến Hà Nội từ năm 20 tuổi, nay đã sắp bước sang tuổi 90, nhưng tôi luôn học hỏi người Hà Nội. Trước kia, tôi được gặp và trò chuyện với những gia đình Hà Nội gốc như cụ Nguyễn Lân và nhiều nhà văn hóa nổi tiếng của Hà Nội, từ những con người thực tế ấy mà kẻ quê như tôi học từ họ nét thân thiện, hòa hiếu, mến khách, không ác ý với ai, ứng xử lịch sự và mang đúng phong cách của người Việt Nam chứ không phải Âu hóa. Ví dụ cụ thể như gặp nhau ngoài đường vẫn giữ lệ cũ là chắp tay vái chào nhau chứ không phải bắt tay như hiện giờ. Khi được các cấp lãnh đạo Hà Nội vinh danh là Công dân ưu tú của Thủ đô, tôi tự hào lắm và dạy các con rằng, bố được như thế thì các con phải noi theo. Về ứng xử văn hóa thì không có chuyện bố vừa nói xong con đã cãi là thế hệ bố khác, thế hệ con khác…

PV: Vậy ông có những đề xuất gì để tiếp tục gìn giữ và phát huy văn hóa Hà Nội?

Nhà nghiên cứu Giang Quân: Tất cả việc giáo dục tư tưởng ở nhà trường cho đến tác phẩm văn hóa, nghệ thuật, báo chí phải tập trung xây dựng con người mới của Hà Nội một cách thân thiện. Phải có sự tổng hòa, đồng điệu của việc giáo dục qua trường học, báo chí, điện ảnh, văn học nghệ thuật… chứ không thể báo chí tuyên truyền một đằng, tác phẩm điện ảnh, văn học, nghệ thuật lại phản ánh một nẻo. 

Văn học, nghệ thuật, báo chí truyền thông lâu nay có sứ mệnh rất lớn, tôi mong rằng, các cơ quan chuyên môn văn hóa, báo chí cần thống nhất về quan điểm để đồng điệu trong tinh thần giáo dục, truyền thông những nét đẹp văn hóa để gìn giữ hồn cốt cho Hà Nội.

VƯƠNG HÀ (thực hiện)