QĐND - Chùa Một Cột, một trong những biểu tượng của Hà Nội, là di tích lịch sử đặc biệt cấp quốc gia hiện đang đứng trước nguy cơ biến dạng bởi những người nhiệt tình thái quá. Việc tôn tạo, tu bổ chùa cần phải được xét một cách khách quan, đúng đắn và khoa học, theo đúng Luật Di sản và nguyên tắc tôn trọng hiện trạng gốc.

Thực trạng của chùa

Những thông tin dồn dập gần đây liên quan đến việc tu bổ, tôn tạo chùa với số kinh phí lên đến 31,2 tỷ đồng, gây ra nhiều sự hiểu nhầm trong dư luận. Về việc này, chúng tôi đã tìm hiểu và được biết việc UBND quận Ba Đình đưa ra “Đề cương đề xuất và chấp thuận điều kiện bố trí kế hoạch chuẩn bị đầu tư” trong một cuộc họp ngày 30-9. Số tiền 31,2 tỷ đồng này sẽ phân bổ vào các hạng mục: Chi phí xây lắp (23 tỷ đồng); chi phí thiết bị gồm đồ thờ và nội thất (2,2 tỷ đồng), chi phí tư vấn đầu tư xây dựng (1,89 tỷ đồng), dự phòng phí (2,83 tỷ đồng) và một số chi phí khác liên quan đến quản lý dự án… Đối với khoản chi phí xây lắp, sẽ đầu tư vào các hạng mục: Hạ tầng, tu bổ (tam quan, tam bảo, nhà mẫu, Chùa Một Cột và hồ Linh Chiểu), xây mới (nhà tăng, nhà tổ). Phân tích từng khoản ra như vậy, có thể thấy được những khoảng chi phí đó là khá hợp lý.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là thực trạng chùa có cần những hạng mục này không?

Chúng tôi đã có buổi làm việc với Đại đức Thích Tâm Kiên, trụ trì của chùa Diên Hựu-Một Cột. Ông cho biết: Công trình kiến trúc hồ Linh Chiểu và Chùa Một Cột hiện nay còn tốt. Liên Hoa Đài (kiến trúc nằm trên cột giữa hồ Linh Chiểu) được làm bằng gỗ lim, phục dựng từ năm 1955 đến nay vẫn còn rất vững chắc. Cột trụ của Liên Hoa Đài làm bằng gạch xây trát vữa dù có một vài điểm tróc lở nhưng về căn bản vẫn vững chắc. Điều khó khăn nhất của chùa là địa điểm sinh hoạt và nơi thờ tự. Hiện nay chùa không có nhà thờ tổ và cũng không có nơi cho sư ở. Tình trạng này được khắc phục bằng việc xây tạm một phòng nằm áp vào phía sau nhà thờ mẫu, rất bất tiện cho sinh hoạt. Tại khu vực thờ tổ và thờ mẫu (tạm thời) có vài điểm dột do ngói cũ lâu ngày nứt vỡ. Ngoài ra tình trạng ngập lụt trong khuôn viên chùa cũng là một vấn đề khá nan giải. Năm 2010, vấn đề ngập lụt đã được giải quyết bằng cách mở rộng lòng cống thoát nước, nạo vét lòng hồ và khơi thông cống rãnh… cũng có thể tạm chấp nhận được, dù rằng chưa xử lý được triệt để việc úng ngập sau những cơn mưa to.

Chùa Một Cột

Ý định cải tạo nâng cấp chùa, được sư Thích Tâm Kiên đưa ra (đã có đơn, tờ trình gửi các cơ quan chức năng) gồm 3 điểm cơ bản: Nâng nền chùa; xây mới nhà thờ tổ và nhà sư ở; đảo ngói và chống dột toàn bộ các công trình hiện có. Nhân cuộc họp với UBND quận Ba Đình và một số nhà nghiên cứu, nhà khoa học có thêm một số ý kiến đưa ra một cách không chính thức là nâng cao cột trụ của Liên Hoa Đài, thay bằng vật liệu đá; xây thêm nhà vệ sinh công cộng. Những ý kiến đưa ra thêm trong cuộc họp này trở thành tâm điểm của nhiều tranh luận và được sự ủng hộ của một vài nhà nghiên cứu, nhà khoa học. Cũng xin nói thêm rằng, trong đề cương của UBND quận Ba Đình đưa ra không nhắc tới việc thay cột trụ của Liên Hoa Đài bằng đá, nhưng một số nhà khoa học “đưa thêm” vào với ý tưởng đưa Chùa Một Cột trở về với hình dạng ban đầu như được xây dựng từ đời Lý.

Vậy chùa cần thêm gì? Sửa gì?

Qua tham khảo ý kiến của các kiến trúc sư, nhà nghiên cứu văn hóa, sử học đồng thời căn cứ vào hiện trạng của chùa, chúng tôi nhận thấy rằng việc khuôn viên chùa cần thiết có thêm nhà thờ tổ và nhà sư ở. Tuy nhiên nhà nghiên cứu di sản văn hóa Trần Lâm Biền cho rằng, việc xây dựng thêm công trình kiến trúc tại một di tích lịch sử đặc biệt như chùa Diên Hựu-Một Cột cần phải cân nhắc kỹ lưỡng và tôn trọng một số nguyên tắc sau: Không phá vỡ cảnh quan của chùa và không gian các khu vực xung quanh chùa; nằm trên trục trung tâm của điện thờ phật và không cao hơn điện thờ phật, không được rộng hơn hai trái của “chuôi vồ”; công trình kiến trúc mới này phải được không gian xanh bao bọc, tránh ảnh hưởng tầm nhìn của các công trình xung quanh chùa. Ông Trần Lâm Biền gợi ý: “Chỉ cần duy nhất một công trình nhà thờ tổ, vì tổ của chùa Diên Hựu hiện nay chỉ thờ có một vị. Công trình này chia làm ba phần: Giữa thờ tổ, bên phải làm nơi sư ở, bên trái làm nơi thờ mẫu. Xây nhỏ nhắn phía sau chuôi vồ”.

Ngoài ra, cụm kiến trúc Liên Hoa Đài, cột trụ và hồ Linh Chiểu: Phải tuyệt đối tôn trọng hiện trạng gốc. Việc phục dựng cột đá nâng đỡ Liên Hoa Đài là điều không thể. Vì cột trụ này có từ trước năm 1945, theo Luật Di sản, đây được xem là hiện vật gốc không được xâm phạm. Ông Trần Lâm Biền nói: “Tài liệu duy nhất nhắc tới kiến trúc này được ghi lại ở bia Sùng Thiện Diên Linh của Chùa Đọi (Hà Nam). Tài liệu này không cho biết cột đá kích thước thế nào, trang trí ra sao cho nên việc phục dựng như thời Lý là điều không thể. Hơn thế, trong suốt gần 1000 năm tồn tại của chùa, nhân dân ta nhiều lần đã có ý thức phục dựng cột trụ này nhưng không biết kích thức, hình dáng, cách trang trí ra sao nên đã xây dựng cột tròn bằng gạch như ngày nay chúng ta đang thấy”. Năm 1954, thực dân Pháp cho nổ mìn phá chùa, nhưng trụ này vẫn đứng vững. Đến năm 1955, các nhà kiến trúc, nhà khoa học của ta đã phục dựng lại Liên Hoa Đài theo đúng bản vẽ của KTS Nguyễn Bá Chí và Brát-xi-ê vẽ năm 1949. Về cơ bản có thể coi cụm kiến trúc Liên Hoa Đài, cột trụ và hồ Linh Chiểu là giống với nguyên gốc nhất, mọi sự thay đổi đều là xâm phạm di sản.

Trước mắt việc đảo ngói, chống dột là cần thiết nhằm tránh sự xuống cấp của di tích, còn những hạng mục khác cần cân nhắc thận trọng tránh ảnh hưởng tới cảnh quan chùa và cảnh quan khu vực quanh chùa.

Về quy trình xin phép tu bổ, ông Trần Lâm Biền cho biết, cuộc họp và Đề án của UBND quận Ba Đình mới chỉ là bước đầu tiên. Tiếp đến còn phải được sự đánh giá của Hội đồng khoa học bảo tồn di tích (thuộc Cục Di sản, Bộ VH-TT và DL) và các cơ quan chức năng mới được phép thực hiện. Do vậy những hoạt động “đại cải tạo” sẽ không thể diễn ra trong thời gian này.

Việc tu bổ, tôn tạo quần thể kiến trúc chùa Diên Hựu-Một Cột không thể vội vàng và cũng không cần vội vàng. Mọi công trình xây dựng thêm trên khuôn viên 3.850m2 của chùa phải được sự thống nhất ý kiến của Hội đồng Khoa học bảo tồn di tích, có vậy những di sản mới giữ được giá trị văn hóa truyền thống.

Bài và ảnh: Lê Đông Hà