Trong quá trình hình thành và phát triển, kiến trúc Hà Nội đã ghi dấu ấn rõ nét các công trình kiểu Pháp. Những dấu ấn này vừa phản ánh sinh động sự giao lưu văn hóa Việt – Pháp trong hơn 80 năm đô hộ của Pháp, vừa ghi dấu một bước phát triển trong lịch sử kiến trúc Việt Nam. Tuy nhiên cho đến nay, nhiều không gian, công trình kiến trúc kiểu Pháp đã mất đi dáng vẻ ban đầu, đa phần bị sửa chữa, xây thêm, chia nhỏ, bưng bít, khiến người ta khó có thể nhận ra giá trị đích thực của nó.

Kiến trúc Pháp ở Hà Nội đang bị biến dạng

Thời gian vừa qua, dư luận lên tiếng nhiều về việc ngôi biệt thự kiểu Pháp nằm ở vị trí tuyệt đẹp hai mặt phố Hàng Bài và Trần Hưng Đạo bị bỏ không nhiều năm. Sau đó, ngôi nhà được sơn mới lại, trở thành điểm buôn bán của một nhà buôn đồ phong thủy, cũng không cổng, cửa. Những ngày giáp Trung thu này, nơi đây lại được biến thành một khu mậu dịch thời vụ của các cửa hàng bánh. Số phận của ngôi biệt thự quý giá khiến những người quan tâm phải tiếc nuối, đau lòng. Nhưng càng đau lòng hơn khi đó không chỉ là một hiện tượng duy nhất mà còn là tình trạng chung của khá nhiều di tích kiến trúc Pháp ở Hà Nội hiện nay.

Biệt thự số 13 Trần Hưng Đạo, nay là Nhà hàng Âu Lạc, một trong những công trình kiến trúc Pháp cổ đang được tư nhân bảo tồn nguyên dạng

Trong một lần đến thăm người bạn ở Ngõ Gạch, tôi hỏi về ngôi biệt thự Anh Hoa nổi tiếng (trụ sở ban chỉ huy quân sự chợ Đồng Xuân). Đây từng là nơi diễn ra tiệc chiêu đãi các lãnh sự Anh - Mỹ, Tàu Tưởng nhân dịp Tết cổ truyền Đinh Hợi 1947, thì bạn tôi bảo: “Ở đây làm gì có biệt thự”. Chỉ đến khi những người lớn tuổi chỉ cho, chúng tôi mới nhận ra mái của ngôi biệt thự cổ, còn xung quanh, ngôi nhà đã được cơi nới bốn phía, những khung sắt mở rộng chìa ra trông giống như một khu tập thể cũ nào đó, không còn thấy đâu mái hiên, vườn cây. Những sảnh đường đặc trưng của biệt thự Pháp nay cũng đã trở thành những phòng ở có khi cho cả một gia đình. Tổng cả hai tầng của khu biệt thự cũ hiện nay có hơn chục hộ gia đình sinh sống.

Là thủ đô của Đông Dương trong suốt 80 năm Pháp thuộc, Hà Nội đã trải qua một quá trình thay đổi sâu sắc về diện mạo đô thị để ngày nay trở thành một nhân chứng có giá trị đặc biệt nhờ chất lượng kiến trúc, mật độ và sự đa dạng của không gian đô thị. Các di sản kiến trúc Pháp ở Hà Nội không chỉ có giá trị sử dụng mà còn có giá trị văn hóa, lịch sử, thẩm mỹ… Quy hoạch Hà Nội và kiến trúc Pháp ở Hà Nội là một quần thể chi tiết và hệ thống, phân khu rất rõ ràng, khoa học.

Sự thay đổi càng ngày càng đậm nét khi những công trình nguyên mẫu kiểu Pháp được cải tiến dần dần thành những công trình kiểu Pháp có yếu tố Việt (mà sau này giới khoa học gọi là kiểu kiến trúc Đông Dương) tạo nên một nét hoàn toàn riêng biệt cho kiến trúc Hà Nội.

Tuy nhiên hiện nay, rất khó để có thể nhận ra giá trị thẩm mỹ của những khu kiến trúc, biệt thự kiểu Pháp còn lại.

Phương án nào để mở tung những hàng rào bưng bít?

Trong số các công trình di sản kiến trúc Pháp còn lại tại Hà Nội, các công trình sử dụng vào mục đích công cộng đang được bảo vệ khá tốt và hầu như giữ nguyên trạng khi mới xây dựng (Nhà hát Lớn, Bảo tàng Lịch sử, Bưu điện Bờ Hồ…); Các khu phố có nhiều công trình kiến trúc kiểu Pháp như Chu Văn An, Nguyễn Du, phía bắc Hồ Thiền Quang giao cho nhà dân cũng đuợc bảo vệ dù mức độ nguyên trạng không được như các công trình công cộng. Sự biến dạng trầm trọng nhất thuộc về các công trình ở khu vực Hàng Ngang, Lý Thường Kiệt, Hàng Bài, Trần Hưng Đạo và những công trình ở các khu vực đơn lẻ… do mức độ tập trung dân cư cao, sử dụng vào mục đích thương mại nhiều mà không có sự tái đầu tư. Khoảng cuối những năm 1980, Hà Nội vẫn còn gần 2.000 biệt thự. Nhưng theo thống kê chính thức của Sở Xây dựng Hà Nội, đến cuối năm 2008, Hà Nội chỉ còn 970 biệt thự thuộc sự quản lý của Nhà nước, trong đó có hơn 80% số biệt thự đã bị biến dạng, 5% đã bị phá đi xây mới, một số biệt thự bị bỏ hoang, một số thuộc sở hữu chung của nhiều cá nhân gây khó khăn cho việc tu bổ, quản lý.

Ngôi biệt thự 46 Hàng Bài sau một thời gian bỏ không nay trở thành “cửa hàng tổng hợp” theo thời vụ

Có lẽ, như tất cả các hoạt động bảo tồn di tích khác, ngay lúc này, Hà Nội cần phải thống kê lại một cách chính thức, đầy đủ và chi tiết, có mục đích, chuẩn mực và có sự chịu trách nhiệm về số lượng, chất lượng, giá trị các công trình kiến trúc Pháp, còn nguyên vẹn hay đã tôn tạo sửa chữa? Tôn tạo ở mức độ nào, hợp lý bao nhiêu, từ đó nghiên cứu các tiêu chí về kiến trúc, cảnh quan, quy hoạch để đưa ra những kế hoạch bảo tồn, phát triển từ chi tiết đến bao quát rồi hướng đến là phải dựng được những tiêu chí giữ gìn, tái tạo ở mức độ nào để dần dần có thể “điểm danh” được hiện trạng, số lượng các di tích.

Công cuộc mở tung những hàng rào xấu xí che lấp vẻ đẹp của những công trình này không phải việc ngày một ngày hai. Các kiến trúc sư, các nhà hoạch định phải làm từng bước, từng nhà, từng khu. Việc mua, đền bù, giải phóng mặt bằng cần một lộ trình lâu dài nhưng có thể lựa chọn những đoạn, những khu phố, những ngôi nhà do cơ quan, đơn vị Nhà nước quản lý để tiến hành tôn tạo, bảo tồn mẫu rồi dần mở rộng ra, vừa bảo đảm cảnh quan, vừa hoàn thiện công năng của các công trình...

Bài và ảnh: PHẠM THÀNH HUYÊN