QĐND -  Mỗi loại hình, loại thể nghệ thuật đều có những thuận lợi và khó khăn khi phản ánh đối tượng thẩm mỹ trong hiện thực. Nếu hội họa, với mặt mạnh của mình, đã khắc họa được hình tượng người chiến sĩ trong kháng chiến chống Pháp với chiếc áo trấn thủ chần đường may thành ô quả trám, với chiếc mũ có lưới ngụy trang, hoặc hình tượng người chiến sĩ giải phóng quân trong kháng chiến chống Mỹ với tấm vải dù tung bay như đôi cánh, với chiếc mũ tai bèo bằng vải mềm "dễ thương như một bàn tay nhỏ" và "sáng trên đầu như một mảnh trời xanh" (Tố Hữu)... thì âm nhạc, bằng ưu thế của ngôn ngữ âm thanh để biểu hiện thế giới nội tâm, đã góp phần tạo dựng nên chân dung người chiến sĩ Việt Nam với chiều sâu của trái tim và tầm cao về trí tuệ.

1. Mười lăm năm trước ngày Cách mạng thành công, bài hát “Cùng nhau đi hồng binh” (Đinh Nhu) ra đời. Sau đó, “Phất cờ Nam tiến” (Hoàng Văn Thái); “Du kích ca” (Đỗ Nhuận); “Tiến quân ca” (Văn Cao)... lần lượt xuất hiện. Tuy còn ít ỏi, song đấy là những bản phác thảo đầu tiên chân dung người chiến sĩ Việt Nam. Trên cơ sở đó, từ những ngày đầu Cách mạng và kháng chiến chống Pháp, một trong những đối tượng được phản ánh nhiều nhất về số lượng, đạt nhất về chất lượng là người chiến sĩ. Sức sống của những ca khúc như: “Chiến sĩ Việt Nam” (Văn Cao); “Đoàn Vệ quốc quân” (Phan Huỳnh Điểu); “Tiểu đoàn 307” (Nguyễn Hữu Trí và Nguyễn Bính); “Vì nhân dân quên mình” (Doãn Quang Khải)... chứng minh điều đó.

Tuy nhiên, do con người mới đang hình thành và chưa định hình; do trong nhận thức và mỹ cảm của các nhạc sĩ còn rơi đọng cái cũ xưa, chưa phát hiện được những phẩm chất thẩm mỹ mới của đối tượng nên chân dung của người chiến sĩ mới hiện lên như những người lính đứng lên và chiến đấu theo ngọn cờ cách mạng.

Vẫn phảng phất hình ảnh những trang hiệp sĩ, những chàng chinh phu trên lưng ngựa, vung gươm, áo xạm khói súng, đôi giày vạn dặm phủ kín bụi hồng... Chất nhạc hừng hực khí thế chiến đấu, nhưng vẫn cân phương, vuông vắn về câu, về đoạn với hình thức chủ yếu là hành khúc-một dạng hành khúc nghiêng về chính ca.

Với nhiệt tình yêu nước, với niềm vui trước cảnh Tổ quốc được độc lập, các nhạc sĩ đã bộc lộ niềm phấn khởi, hào hứng trong thái độ ca ngợi người chiến sĩ. Song vì chưa nắm được đối tượng ngợi ca nên người chiến sĩ trong những ca khúc đầu Cách mạng và kháng chiến chống Pháp mới hiện lên như nó phải có chứ chưa như nó đã có và đang có. Đó là những chân dung chiến sĩ mang ánh hào quang nhưng thiếu đường nét.

Nhà hát Chèo Quân đội biểu diễn vở "Sáng trong như ngọc một con người". Ảnh: Hoàng Hoàng

Chỉ sau khi các nghệ sĩ đã "nhận đường" (Nguyễn Đình Thi), nhập cuộc, khoảng cách giữa chủ thể thẩm mỹ (nhạc sĩ) và đối tượng thẩm mỹ (chiến sĩ) mới được xóa bỏ; mối quan hệ thẩm mỹ giữa hiện thực cách mạng và nghệ thuật cách mạng mới nảy sinh thực sự. Kết quả là những ca khúc mới lần lượt xuất hiện: “Qua miền Tây Bắc” (Nguyễn Thành); “Hò kéo pháo” (Hoàng Vân); “Bộ đội về làng” (Lê Yên và Hoàng Trung Thông)... nói về chiến sĩ. “Hò dân cày” (Văn Chung); “Đóng nhanh lúa tốt” (Lê Lôi và Huyền Tâm); “Mùa lúa chín” (Hoàng Việt)... về người nông dân v.v.. Đặc biệt, qua tổ khúc “Chiến thắng Điện Biên” (Đỗ Nhuận) mà tiêu biểu là “Hành quân xa”, ta thấy hiện lên khá trung thực chân dung người chiến sĩ Việt Nam, mang hơi thở và nhịp đập trái tim Việt Nam. Nói cách khác, "Hành quân xa là hành khúc của những người Việt Nam mặc áo lính đang cầm súng ra trận. Hành khúc như không còn hình thức cân đối từng câu, từng bộ phận mà là sự cân đối của tổng thể; điệu thức đã bắt được cội nguồn dân tộc; lời ca mộc mạc, dung dị như tục ngữ ca dao, hồn hậu, tươi xanh như bờ tre, gốc lúa...

Cùng với sự thành công về việc phản ánh con người Việt Nam vào âm nhạc-nhất là hình tượng người nông dân vươn mình-Đỗ Nhuận, qua "Hành quân xa", đã khắc họa được chân dung âm thanh về người chiến sĩ Việt Nam, người chiến sĩ của dân tộc Việt Nam. Với thành công này, có thể nói, cuộc cách mạng dân tộc dân chủ lúc bấy giờ tuy chưa hoàn thành trong hiện thực nhưng đã cắm được ngọn cờ thắng lợi trên địa hạt tư tưởng và nghệ thuật.

2. Bằng ngôn ngữ âm nhạc Việt Nam để thể hiện người chiến sĩ Việt Nam, đó là một bước chuyển biến có ý nghĩa đối với nền âm nhạc cách mạng của dân tộc ta. Song, ngôn ngữ âm nhạc dù sao cũng mới là chất liệu và phương tiện biểu hiện-xét trong quan hệ với nội dung tác phẩm, nó là hình thức. Không chỉ dừng lại ở đó, các tác giả đã cố gắng biểu hiện cái cốt cách, cái hồn của con người Việt Nam: Tình yêu thương, lòng nhân ái mà với quá trình hình thành và thành hình của dân tộc đã trở thành "đạo lý" của con người Việt Nam trong suy nghĩ, cảm xúc và hành động.

Vì vậy, Lê Yên, với “Bộ đội về làng” đã tìm đến với ngọn nguồn âm nhạc dân gian nhằm biểu hiện một cách sâu đậm mối tình quân dân. Trần Quý ca ngợi người Anh hùng LLVT nhân dân (“Hát mừng anh hùng Núp”) mà âm điệu không hò hét, ồn ào, ngược lại, tác phẩm có cái mênh mang cao nguyên, vừa có cái đằm thắm của lòng người miền núi... Tiếp nhận và kế thừa thành tựu đó, Doãn Nho đã sáng tác “Tiến bước dưới quân kỳ”.

 “Tiến bước dưới quân kỳ” đúng là một bài hành khúc từ cấu trúc, khúc thức, cho đến cách tiến hành giai điệu và sử dụng tiết tấu. Song đây là hành khúc của người chiến sĩ Việt Nam nên tác phẩm có phần nghiêng về giọng thứ hoặc giao thể hưởng thứ, âm vực hẹp, thiên về những âm ở bậc thấp và trầm... Những điều đó không phải đơn thuần là thủ pháp, kỹ thuật mà vì yêu cầu biểu hiện của nội dung: Chiều sâu về tình cảm của người chiến sĩ.

Cần thấy rõ mối quan hệ hữu cơ giữa tình cảm yêu thương và ý chí chiến đấu trong con người chiến sĩ Việt Nam. Đó là mối quan hệ biện chứng, có vận động và phát triển từ lượng đến chất. Phải yêu gia đình, quê hương tha thiết mới có thể căm thù mãnh liệt để biến thành ý chí và hành động chiến đấu kiên cường. Chiều sâu của trái tim mới thực sự là bệ phóng đưa người chiến sĩ Việt Nam vào quỹ đạo của chủ nghĩa anh hùng cách mạng.

Nhận thức chân lý đó, các nhạc sĩ đã cố gắng, bằng nhiều cách, để biểu hiện thế giới nội tâm của người chiến sĩ. Có khi là gián tiếp, hoặc qua tâm tư cô gái chèo đò ngang (“Qua sông” - Phạm Minh Tuấn), hoặc qua nỗi niềm của người dân miền núi bên cối gạo canh khuya (“Tiếng chày trên sóc Bom Bo” - Xuân Hồng), hoặc qua hình ảnh của người hậu phương gửi vào đường chỉ mũi kim (“Áo ấm biên phòng gửi anh” - Hiền An) v.v.. Có khi là trực tiếp biểu hiện về người chiến sĩ, hoặc chuẩn bị chiến dấu (“Đào công sự” - Nguyễn Đức Toàn), hoặc hiên ngang đối mặt với quân thù (“Tiếng nói Hà Nội” - Văn An và Cảnh Trà), hoặc đang xông ra trận (“Những người dũng sĩ núi Thành” - Trọng Bằng), hoặc đang tiến về thành phố (“Tiến về Sài Gòn” - Lưu Hữu Phước), v.v..

Trong sự đa dạng về đề tài, hình thức, cách thể hiện... vẫn có một âm điệu chung và chủ đạo: Chiến sĩ Việt Nam trước hết là những con người mang một trái tim cháy bỏng yêu thương và trên cơ sở đó, hành khúc Việt Nam ngày càng sâu đậm chất trữ tình để xích gần lại với tình ca.

3. Con người Việt Nam, cùng với lịch sử Việt Nam, luôn vận động, phát triển và trưởng thành. Nó vừa là tác nhân của lịch sử, đồng thời vừa là sản phẩm của lịch sử. Nói cách khác, cần nhìn nó trong hệ tọa độ không gian và thời gian, trong sự kế thừa chiều dài của truyền thống và chiều ngang của thời đại. Cũng là chiến sĩ Việt Nam, nhưng giữa người chiến sĩ của thời gậy tầy, lựu đạn, súng trường... và người chiến sĩ lái xe tăng hay tên lửa, sử dụng B40 hay pháo 100mm... không phải là một. Cùng mang một trái tim với chiều sâu của tình yêu thương, nhưng người chiến sĩ trong kháng chiến chống Mỹ vừa qua và trong công việc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay, lại được nối thêm về tầm cao trí tuệ.

Không ai nghi ngờ và phủ nhận ý chí chiến đấu và tinh thần lạc quan trong “Du kích ca” (Đỗ Nhuận); “Cảm tử quân” (Hoàng Quý);  “Tiểu đoàn 307” (Nguyễn Hữu Trí và Nguyễn Bính), v.v.. Song ý chí và tinh thần đó lại được biểu hiện ở một mức độ khác trong những tác phẩm về chiến sĩ sau năm 1964-năm đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh ra miền Bắc-mà có thể coi “Anh vẫn hành quân” của Huy Du (Phỏng thơ: Trần Hữu Thung) là một cái mốc đầu tiên về sự chuyển biến này. Cùng lúc và tiếp theo là hàng loạt ca khúc khẳng định bước tiến đó: “Lời anh vọng mãi ngàn năm” (Vũ Thanh); “Mỗi bước ta đi” (Thuận Yến); “Bước chân trên dải Trường Sơn” (Vũ Trọng Hối); “Bác vẫn cùng chúng cháu hành quân” (Huy Thục), v.v..

Có người giải thích bước chuyển biến này bằng trình độ chuyên môn của các nhạc sĩ. Song đó chỉ là một phần, thậm chí rất nhỏ. Điều căn bản là ở đối tượng thẩm mỹ-người chiến sĩ. Thế hệ chiến sĩ trong kháng chiến chống Pháp là những người từ cuộc đời nô lệ-chủ yếu là nông dân-đứng lên để giành lại đất nước. Thế hệ chiến sĩ trong kháng chiến chống Mỹ và sau này lại là những con người đã làm chủ đất nước (miền Bắc được giải phóng và xây dựng chủ nghĩa xã hội), lớn lên và trưởng thành với chế độ mới. Họ trẻ tuổi đời, được học hành và có tri thức, được giáo dục và nâng cao trình độ giác ngộ về chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa xã hội... do đó họ vào trận với tư thế đàng hoàng, tự hào và kiêu hãnh về đất nước-tư thế của người chủ đất nước đang chiến đấu để giữ lấy đất nước. Vì vậy, ngoài tiết tấu thường có của loại thể hành khúc-nhịp đi-ta thấy, trong đoạn hai của “Anh vẫn hành quân”, với một nét nhạc, nhưng lại để ở âm vực cao, các câu nhạc đều kết ở bậc V của điệu thức-nốt “mi” cứ vang lên, ngân lên như muốn khẳng định niềm tự tin của thế hệ chiến sĩ trẻ này.

Sống, chiến đấu và lao động dựng xây là lẽ tồn tại của dân tộc Việt Nam từ xưa đến nay. Lẽ tồn tại ấy đã thấm sâu trong trái tim và khối óc của người Việt Nam và được biểu hiện một cách tập trung, rực rỡ trong con người chiến sĩ Việt Nam. Vậy nên việc khắc họa chân dung những người chiến sĩ, đối với các nhạc sĩ, không chỉ là chuyện nhất thời mà còn là duyên nợ từ trái tim, nghĩa vụ trong nhận thức và câu hỏi của lương tâm.

GS, NGND DƯƠNG VIẾT Á