“Chào rơi”, theo Từ điển Tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học, NXB Đà Nẵng, 2005) có nghĩa là “Chào mời, lấy lệ, không thật bụng”. (Ở một vùng quê Đồng bằng sông Hồng, dân gian còn lưu truyền: “Chào dơi” có nghĩa là lời chào dối, nhưng chỉ dối một nửa, nửa dơi-nửa chuột, lấy từ tích: Con dơi gặp lúc “nửa đêm-giữa đường”, sà vào tổ chim, nói với chủ nhà rằng mình cũng là chim, sà vào tổ chuột, lại nói rằng mình cũng là chuột).

Rõ ràng, theo cao sang sách vở hay dân dã đời thường, nói chung, “chào rơi” là hàm ý xã giao, lấy lệ, chứ không chủ ý cầu khiến thực hiện. Từ bản nghĩa của nó, chào rơi tồn tại nhiều dạng với những biến nghĩa.

Dạng đặc sệt “chào rơi” là nói dối 100%. Chào mời nhưng không thực bụng. Qua ngữ điệu, âm sắc, cách chào mời, người không tinh ý lắm cũng biết đó là “chào rơi”, quyết không ngộ nhận để tránh bị chê cười.

Dạng phổ biến là chào mời xã giao, lấy lệ, “bán rơi”. Thí dụ: Gia đình đang ăn cơm, gặp người quen, thậm chí với cả người lạ mới gặp lần đầu, là chào mời: “Mời ông (bà, anh, chị…) xơi cơm!”. Bà ngồi ăn quà giữa chợ, gặp bạn, cũng đon đả: “Mời bác ăn quà”. Người quen, thân nhau không phải không có lúc: “Hôm nào đến tôi chơi nhé!”. Gọi là “bán rơi”, bởi trong dạng chào mời này không phải không có trường hợp chứa yếu tố thực lòng, mặc dù ít.

Một dạng “chào bán rơi” khác, vừa để cầu khiến, lại vừa lấy lệ. Đó là lời chào mời của người bán hàng. Mục đích vận động mua hàng, nhưng khi biết người đi qua cửa hàng không có ý định mua hàng, chủ hàng vẫn chào mời lấy lệ.

Chào mời xã giao, lấy lệ thì thường là nói to, thăng hoa, nhưng lời đáp thì lại cực kỳ đơn giản, có khi chỉ là “Cảm ơn ông bà!”, “Vâng ạ!”. Nguyên do là vì vai trò của chúng khác nhau. Không chào mời, hoặc chào mời lí nhí, thì bị chê bai: “Đồ ích kỷ, chỉ sợ người ta ăn mất!”. Nhưng đáp lại thì thế nào cũng được. Thậm chí không đáp lại (như người đi thu tiền điện ở phố nọ, gặp gia đình đang ăn cơm, gia chủ chào: “Mời anh ăn cơm!”, anh ta đáp lại: “Gia đình cho thu tiền điện tháng này!”. Chẳng sao cả.

"Chào rơi" xã giao, lấy lệ thuộc phạm trù lịch sử chứ không vĩnh viễn, thế mà ngàn năm rồi tồn tại. Xưa thiếu khó đã đành, nay khối nhà no đủ, dư thừa, vẫn cứ chào mời xã giao, lấy lệ đó thôi. Không ít cô dâu, chú rể người Tây đã vì yêu chồng, vợ là người Việt Nam mà học và thực hành chào xã giao, lấy lệ, bồi thêm sức sống cho hành vi văn hóa độc đáo này.

PHẠM XƯỞNG