“ Giải mã” hiện vật

QĐND - Tôi lặng đi trước tấm áo bà ba tím nâu đã sờn cũ, rách nhiều chỗ của má Nguyễn Thị Trương, người đã dũng cảm hy sinh để bảo vệ 3 chiến sĩ Sư đoàn 2 (Quân khu 5) thoát khỏi trận càn. Trong chiến tranh, các trận đánh diễn ra dồn dập, chiếc áo theo bộ đội hành quân trên từng cây số và được bàn giao gấp gáp qua nhiều người, trong đó có rất nhiều người đã ngã xuống ở chiến trường, nên lời chú thích sai “má Trương ở chợ Cẩm Khê” đã làm cho không ít cán bộ bị “mất phương hướng”, vì thế mà khi được hỏi, hầu như không ai biết về má. Tôi tìm về chợ Cẩm Khê thuộc huyện Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam, nơi Sư đoàn có trận đánh vang lừng, nhưng những người già nhất cũng lắc đầu, không biết má Trương. Chiếc áo ám ảnh tôi suốt 10 năm. Tôi hứa với lòng mình phải “giải mã” bằng được lai lịch chiếc áo để biết má đã hy sinh như thế nào. Khi tôi nói ý này, các anh ở Ban Chỉ huy Sư đoàn 2 rất đồng tình, ủng hộ. Thế rồi tôi đã gặp may trong hành trình tìm kiếm. Đó là lần tôi hỏi câu quen thuộc “Anh có biết má Trương ở chợ Cẩm Khê”, cựu chiến binh Nguyễn Văn Nho trả lời rằng, anh chỉ biết có má Trương ở Quế Sơn, khi một lần vào cuối năm 1966 trong đội hình Sư đoàn 2 đi ngang qua làng Thạch Thượng đã nghe mọi người kể sự hy sinh anh dũng của má. Vậy là đã rõ.

Má Trương (áo đen) và các con.Ảnh:  Hồng Vân và gia đình cung cấp

 Một gia đình cách mạng

Thạch Thượng, Quế Phong, Quế Sơn, Quảng Nam, làng quê trung du, xanh bời bời cây lá. Nhà má Trương đặc biệt nhất ở đây bởi dáng cổ kính với 16 cây cột to bằng gỗ lim đen bóng. Ngày xưa nhà như thế này là khá giả lắm. Trên bàn thờ, người phụ nữ tầm tuổi 50, gương mặt thật phúc hậu, bình thản nhìn cuộc đời đi qua vội vã. Tấm bằng Tổ quốc ghi công và huân chương Kháng chiến hạng ba viết tên "Lưu Thị Nho”, tên thật của má. Còn “Trương” là tên người con trai đầu. Người miền Trung hay gọi theo con như thế.

Kể về má của mình, chị Huỳnh Thị Mạnh, nguyên cán bộ đã về hưu nghẹn ngào: “Năm 1966, quê tôi là vùng mới giải phóng. Bộ đội hành quân về đây thường xuyên. Nhà tôi rộng rãi, vườn rậm rạp, lại có rất nhiều hầm nên các chú ở nhiều nhất, thường là Ban chỉ huy của đơn vị. Tôi biết vậy vì thấy có rất nhiều cán bộ có súng ngắn. Lúc ấy mới 14 tuổi nhưng tôi đã biết cùng các chị phụ giúp má cơm nước cho các chú. (5 chị em tôi sau này đều đi thoát ly, du kích, có người là biệt động thành). Trước đó, cha tôi là ông Huỳnh Khai đã hy sinh khi địch phát hiện là cơ sở cách mạng. Chúng bắt lên đồn đánh đến tàn tạ, thả về không bao lâu thì qua đời. Mặc cho địch dòm ngó, má tôi vừa làm lụng ngoài đồng nuôi đàn con nhỏ và cha chồng mù hai mắt, vừa làm cán bộ phụ nữ thôn, sớm tối đi về.

Trưa hôm đó, tôi nghe tiếng lựu đạn nổ vang lên phía nhà mình mà ruột gan như lửa đốt. Ngớt tiếng súng, tôi chạy ù về nhà, tìm ra căn hầm dưới gốc mít. Trời ơi, má tôi chết ngay miệng hầm, tư thế nằm sấp, người giập nát. Từ hai ngách hầm, ông nội tôi, chú Diên ở sát nhà tôi là cán bộ của huyện tăng cường về xã và ba anh bộ đội cũng chạy lên ôm lấy má. Ông nội tôi bảo: “Con có thương má cũng để trong lòng chứ khóc to địch nó nghe thì sao”. Một chú bộ đội cõng tổng đài cồng kềnh nói nhanh với tôi: “Má đã hy sinh để bảo vệ các chú, cháu ơi!”.

Chiếc áo má Trương còn lưu giữ.

Má Trương, bà má anh hùng     

Anh Nguyễn Văn Phúc, chiến sĩ thông tin, người mang tổng đài 15W được má cứu ngày nào hiện đã phục viên ở tại xã Đắc Sở, Hoài Đức, Hà Nội kể cho chúng tôi nghe câu chuyện về má Trương:

Trung đoàn 31 chúng tôi nguyên là Trung đoàn 64, Sư đoàn 320, bổ sung vào Sư đoàn 2, Quân khu 5 đầu năm 1966. Hôm đó là sáng 20-6-1966, địch phát hiện nơi đơn vị đóng quân nên huy động lực lượng lớn bao vây. Cả đơn vị triển khai chiến đấu. Tôi và 2 đồng chí báo vụ mang điện đài cồng kềnh được má Trương kéo chạy ra căn hầm to nhất, đẩy vào 2 ngách sâu, má còn đi thu bằng hết dây nhợ đưa vào trong hầm. Má nói: “Các con giữ nguồn thông tin của đơn vị, có mệnh hệ gì thì biết làm sao. Cứ nằm im trong hầm. Má tính”. Trong hầm đã có bố chồng của má Trương và một anh cán bộ huyện. Chẳng mấy chốc, chúng tôi nghe tiếng địch chạy rầm rập trên mặt đất, rất gần. Chúng đã phát hiện ra căn hầm và gọi hàng. Má Trương bình tĩnh  mở miệng hầm nói: “Hầm này chỉ người già cả thôi”. Chúng bảo má lên ngay, nếu không sẽ bắn chết. Má bảo: "Các ông làm gì thì làm, chứ tôi nhất quyết không lên”. Chúng bắn một loạt súng vào nóc hầm hăm dọa. Chúng tôi nói với má hãy đưa ông nội ra đi, còn chúng tôi sẽ chiến đấu với địch. Nhưng má vẫn gan góc không rời hầm một bước. Một tiếng nổ chát chúa vang lên, má đè lên quả lựu đạn, hy sinh tại chỗ. Mảnh đạn văng vào ngách làm một đồng đội của tôi bị thương nhẹ. Bọn địch nghĩ đã “xóa sổ” Việt Cộng nên bỏ đi.

Vậy là má đã nhận cái chết về phía mình để cứu chúng tôi. Chiếc áo bà ba của má rách tươm bởi đạn bom được lưu giữ đến hôm nay có lẽ đã được các anh xin lại gia đình trong thời gian đó…

Hồng Vân