Văn Miếu-Quốc Tử Giám, khu di tích lịch sử văn hóa đặc biệt quan trọng nằm giữa Thủ đô Hà Nội, là biểu tượng muôn đời của văn hiến và trí tuệ Việt. Việc 82 bia tiến sĩ Văn Miếu-Quốc Tử Giám được UNESCO công nhận là Di sản Tư liệu thế giới một lần nữa khẳng định giá trị vô giá của di sản này.

Là một địa danh lịch sử văn hóa - trường đại học đầu tiên của Việt , hiện nay, Văn Miếu-Quốc Tử Giám mỗi ngày đón hàng nghìn lượt khách trong nước và quốc tế. Bởi thế, việc bảo vệ để di tích, đặc biệt là 82 bia tiến sĩ không bị xâm hại như hiện tượng xoa đầu rùa, xoa bia… của không ít du khách và người dân  trong thời gian vừa qua, đồng thời xây dựng những kế hoạch, phương án để phát huy giá trị di sản là công việc đang được đặt ra một cách cấp bách.

Trung tâm Văn Miếu-Quốc Tử Giám đã từng áp dụng biện pháp làm hàng rào xích sắt để ngăn sự xâm hại của người dân với bia tiến sĩ

Ông Đặng Kim Ngọc, Giám đốc Trung tâm Văn Miếu-Quốc Tử Giám cho biết, mỗi khi xuân sang, Tết đến, những mùa thi và rải rác trong năm, nhiều người dân, du khách khi tới đây vẫn vô tư sờ bia, xoa đầu rùa mong có nhiều may mắn và hậu quả là đầu rùa cứ bóng nhẵn, chữ trên bia thì mờ dần. Ngoài sự vô ý này thì điều kiện khí hậu, thời tiết cũng là một đe doạ đối với di sản, những tấm bia qua phong sương có thể bị rêu mốc, khi trời nồm đá đổ mồ hôi rồi bị bụi bám…

Từ năm 2009, Trung tâm Văn Miếu-Quốc Tử Giám đã lập hàng rào gỗ và dây xích, nhằm tránh hiện tượng sờ bia, xoa đầu rùa của du khách. Tuy nhiên, biện pháp này đã gây sự phản ứng của nhiều nhà nghiên cứu cũng như người dân. Hàng rào này hiện đã được dỡ bỏ. Sau khi bia đá Văn Miếu-Quốc Tử Giám được UNESCO vinh danh, việc bảo tồn lại một lần nữa được đưa ra, với các đề xuất như xây dựng một hàng rào gỗ hoặc bảo tồn toàn bộ, tức là đưa cả nhà bia vào khung kính... nhưng tới thời điểm này, theo ông Đặng Kim Ngọc vẫn chưa có phương án cụ thể nào được lựa chọn.

Tiến sĩ Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, người đã từng phải đối đầu với khá nhiều dư luận khi ủng hộ việc xây dựng nhà bia, đưa toàn bộ bia tiến sĩ từ ngoài trời vào trong nhà từ những năm 90 của thế kỷ trước cũng rất trăn trở về hiện tượng này: “Mỗi phương án bảo tồn di sản được đưa ra luôn phải đối mặt với hai mặt tốt - xấu, song người làm di sản phải biết chọn lựa phương thức ít ảnh hưởng tới di sản nhất. Nên lựa chọn cách làm hàng rào thay vì đưa di sản vào lồng kính như vậy người dân vừa có cơ hội tiếp cận, tìm hiểu di sản mà vẫn tránh được xâm hại. Tuy nhiên, dựng hàng rào bằng chất liệu gì, độ cao và hình dáng ra sao thì cần phải tính toán kỹ lưỡng cho phù hợp với cảnh quan của di tích”.

...Nhưng khi dư luận phản ứng, bỏ hàng rào, thì hiện tượng sờ rùa và văn bia lại tái diễn

Giáo sư Sử học Đinh Xuân Lâm thì cho rằng, song song với việc in lời cảnh báo trên vé vào cửa, hướng dẫn tới các công ty du lịch thì cũng nên dịch văn bia ra tiếng Việt, Anh, Pháp… để người dân và du khách được hiểu rõ hơn về quan điểm “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh rồi lên cao, nguyên khí suy thì nước yếu rồi xuống thấp” cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị trên các bia tiến sĩ. 

Có mặt tại Việt Nam và là người ủng hộ nhiệt tình trong việc xây dựng hồ sơ 82 bia tiến sĩ trong suốt thời gian qua, bà Katherine Muller-Marin, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam khẳng định: “Được chiêm ngưỡng những di sản tư liệu này, tôi có thể cảm nhận được niềm tự hào lớn lao của các sĩ tử khi vượt qua vũ môn và được ghi lại tên tuổi trên những tấm bia. Những con rùa đá cũng là một minh chứng cho những giai đoạn huy hoàng trong lịch sử phát triển của Quốc Tử Giám, trường đại học đầu tiên của Việt Nam, nơi hoàng gia và các tinh hoa của đất nước đã từng học tập. Do đó, ký ức của cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa, trong việc gắn kết quá khứ với hiện tại để hướng tới tương lai. Tuy nhiên, sự công nhận của thế giới chỉ như một sự nhắc nhở thôi, mà quan trọng là người dân phải có ý thức bảo tồn và phát huy di sản đó ngày một tốt hơn. Các phương tiện truyền thông, thông qua cách tuyên truyền của mình đưa thông điệp tới người dân chính là một phương pháp quan trọng. Làm cho cảnh quan môi trường luôn xanh, sạch, đẹp cũng là yếu tố để di sản được biết đến và giữ gìn”.

Bài và ảnh: CHÂU XUYÊN