QĐND - Tướng Nguyễn Sơn không chỉ là một trong mười vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam mà còn là một vị tướng nhân dân, tướng huyền thoại, tướng văn nghệ, tướng lưỡng quốc... Tất cả vẫn là chưa đủ, ông còn là một ký giả quốc tế, một vị tướng Tổng biên tập đặc biệt.

Tướng Tổng biên tập ở Việt Nam, tướng Tổng biên tập báo chữ quốc ngữ bấy nay hiếm nhưng không phải là… hiếm lắm!. Tướng Văn Phác, tướng Dũng Hà xưa ở Tạp chí Văn nghệ quân đội; tướng Lê Hai, tướng Phạm Quang Cận, tướng Trần Duy Hương ở Tạp chí Quốc phòng toàn dân ngày trước, rồi tướng Nguyễn Ngọc Hồi; tướng Trần Công Mân, tướng Nguyễn Đình Ước, tướng Phan Khắc Hải, tướng Nguyễn Quang Thống ở Báo Quân đội nhân dân năm nào và nay là tướng Lê Phúc Nguyên. Nhưng làm Tổng biên tập một tờ báo, một tạp chí của quân đội nước ngoài chỉ có một. Ấy là tướng Nguyễn Sơn.

Nguyễn Sơn tên khai sinh là Vũ Nguyên Bảo sinh ngày 1 tháng 10 năm 1908 tại Hà Nội, quê gốc làng Kiêu Kỵ, Gia Lâm (ngoại thành Hà Nội ) trong một gia đình khá giả và yêu nước. Mới 5 tuổi ông đã bắt đầu học tiếng Pháp tại một trường dòng ở Hà Nội. Mười bốn tuổi thi đậu vào Trường Sư phạm Đông Dương. Năm 1923, tranh thủ dịp nghỉ hè ông sang Pháp khảo sát. Ở đó, ông đã được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh và tiếp xúc với những tư tưởng của Người. Khi ấy Nguyễn Sơn mới 15 tuổi. Về nước được ít lâu, ông theo người liên lạc của Bác Hồ trèo đèo lội suối đến Quảng Châu - trung tâm Cách mạng Trung Quốc lúc ấy bắt đầu cuộc đời cách mạng và đổi tên là Hồng Tú, theo âm Quảng Châu trùng với Hồng Thủy. Tháng 3 năm 1926, ông được Hồ Chí Minh cử vào học Trường Quân sự Hoàng phố khóa IV và tham gia Đảng Cộng sản Trung Quốc, tham gia khởi nghĩa Quảng Châu. Sau đó gia nhập Hồng quân Trung Hoa, lần lượt giữ các chức vụ: Chính trị viên đại đội, chính ủy trung đoàn, chủ nhiệm chính trị sư đoàn... Nguyễn Sơn cũng đã từng tham gia cuộc Vạn lý Trường chinh, ba lần bò “núi tuyết”, “vượt thảo nguyên” và đơn thương độc mã lặn lội tới Diên An (cuộc trường chinh dài 12.500km). Do lặn lội hàng chục năm ở hầu hết các miền ở nước Trung Hoa rộng lớn, gắn bó với quần chúng lại có bản tính thông minh, tài hùng biện, nên Nguyễn Sơn không chỉ thông tỏ phong tục tập quán Trung Hoa mà còn viết chữ Trung Quốc rất đẹp, lại có thể diễn thuyết, giảng dạy bằng ngữ điệu phổ thông. Trong cuốn Hồi ký “Hoàng Hà nhớ, Hồng Hà thương” được xuất bản tại Hà Nội cách nay chừng mươi năm, bà Trần Kiếm Qua, người Trung Quốc, vợ thứ hai của Nguyễn Sơn kể: “Có một lần, sau khi đã báo cáo xong công việc, tôi (bà Trần Kiếm Qua) thử hỏi ông:

-  Đồng chí Hồng Thủy, nghe nói anh là người Việt Nam, có thật không?”

-  Tất nhiên là thật rồi…”

 Nguyễn Sơn không chỉ được giao chỉ huy chiến đấu mà ông còn được lãnh đạo Đảng, Quân đội Trung Quốc giao cho nhiều công tác khác, trong đó có công tác báo chí. Tháng Giêng năm 1938, ông được giao làm Tổng biên tập Báo Kháng địch, cơ quan ngôn luận của Cục Chính trị Quân khu Tấn - Sát - Ký đóng trụ sở tại “thủ đô đỏ” - huyện Phụ Bình (tỉnh Hà Bắc). Bà Trần Kiếm Qua viết trong hồi ký: “Làm báo trong hoàn cảnh chiến tranh thật vô cùng vất vả. Lúc đầu Báo Kháng địch phải dùng đá litô để viết chữ ngược, in một mặt bằng giấy dó, mỗi tờ chỉ có hai trang, mỗi kỳ chỉ xuất bản 1.500 số do cơ quan Chính trị Quân khu phát hành qua quân bưu, các chi ủy địa phương và được phát miễn phí”. Tư lệnh quân khu, tướng Nhiếp Vĩnh Trăn rất hài lòng về Báo Kháng địch và Tổng biên tập Hồng Thủy, nhất là khi tờ báo được cải tiến cả về nội dung, hình thức, được trang bị máy in tipô và có cung cách phát hành mới.

Sau khi Nguyễn Sơn rời Báo Kháng địch đi nhận công tác mới, ông vẫn viết nhiều bài cho các báo, tập san xuất bản ở chiến khu như Tiền tuyến, Nhật báo Tấn - Sát - Ký,  Kháng địch nguyệt san và vẫn tiếp tục viết kịch, làm thơ cho bộ đội diễn, bộ đội đọc.

Mười sáu năm sau, kể từ khi làm Tổng biên tập tờ Kháng địch, trong lần thứ ba trở lại Trung Quốc, sau khi đã tốt nghiệp Học viện Quân sự cao cấp Trung Quốc, Nguyễn Sơn lại được Nguyên soái Diệp Kiếm Anh xin về Bộ Tổng tham mưu Quân giải phóng nhân dân Trung Hoa và bổ nhiệm chức vụ Chủ nhiệm kiêm Tổng biên tập Tạp chí Huấn luyện chiến đấu. Trong một lần đến thăm tòa soạn tạp chí, Tổng tư lệnh Quân giải phóng Trung Quốc, nguyên soái Chu Đức đã động viên Nguyễn Sơn: “Tiểu Hồng ạ, công tác của chú rất trọng yếu. Tạp chí Huấn luyện chiến đấu là của toàn quân, phát hành đến đại đội. Đối với công tác chiến đấu của bộ đội tạp chí phải là tờ báo vừa có tính chiến lược vừa cụ thể. Nhất định phải làm cho thật tốt”. Sau đó, Nguyên soái tự tay viết bốn chữ lớn Huấn luyện chiến đấu lên bìa cuốn tạp chí và mấy chữ này trở thành chữ măng sét của tờ tạp chí.

Với những cống hiến lớn lao cho Cách mạng Trung Quốc, trong đó có cống hiến trong sự nghiệp báo chí, Nguyễn Sơn đã được Đảng, Nhà nước Trung Quốc phong quân hàm Thiếu tướng cấp Quân đoàn, được thưởng ba huân chương cao quý nhất của nước bạn (Huân chương Bát Nhất, Huân chương Độc lập và Huân chương Giải phóng hạng nhất). Người ta bảo: Nguyễn Sơn là người nước ngoài đầu tiên và duy nhất trong lịch sử Quân giải phóng nhân dân Trung Hoa được phong hàm tướng và tặng thưởng ba huân chương cao quý. Tôi nói thêm: Nguyễn Sơn còn là người Việt Nam đầu tiên và duy nhất được hai lần giữ chức Tổng biên tập các tờ báo của nước ngoài. Lần thứ nhất làm Tổng biên tập tờ Kháng địch ông mới 30 tuổi, lần thứ hai làm Tổng biên tập Tạp chí Huấn luyện chiến đấu ông cũng mới chỉ ở tuổi 46.

 KIẾN VĂN